Iran Voor de hoofdredacteur van het in Amsterdam gevestigde Radio Zamaneh begint de dag met het angstig checken van het nieuws over de volksopstand in Iran. „Ze zeggen dat er in elke familie doden en gewonden zijn. Het is verschrikkelijk.”
Radio Zamaneh doet vanaf de Amsterdamse redactie verslag van de volksopstand in Iran.
De emoties van Nasim Roshanaei slingeren dezer dagen heen en weer tussen verdriet, angst, wanhoop en een klein, flikkerend sprankje hoop. De hoofdredacteur van Radio Zamaneh, een onafhankelijk Iraans nieuwsmedium gevestigd in Amsterdam, vertelt dat ze vanwege de zorgen om haar familie en vrienden in Iran maar een paar uur per nacht slaapt. Als ze wakker wordt, pakt ze onmiddellijk haar telefoon om het nieuws over de Iraanse volksopstand te checken. En dat nieuws was de afgelopen dagen zeer verontrustend.
Het regime heeft een ware slachting aangericht onder de demonstranten. Uit Iran komen beelden van mortuaria vol lijkenzakken; Iraanse mensenrechtenorganisaties telden al zeker 2.571 doden. Omdat het internet is geblokkeerd en het telefoonverkeer plat ligt, is het voor de acht miljoen Iraniërs in de diaspora ontzettend moeilijk om informatie te krijgen over het lot van hun geliefden. „Mensen zijn erg bang”, zegt Roshanaei, een kleine vrouw met een rond gezicht en een grote bos zwarte krullen. „We kunnen niemand bereiken.”
Tot haar verbazing werd Roshanaei deze week gebeld door een onbekend nummer uit Hongarije. „Het geluid was erg slecht. Ik hoorde iemand zeggen: ‘Nasim, Ik ben het.’ Ik herkende de stem van mijn moeder. Toen werd de verbinding verbroken. Dus ik weet dat ze nog leeft. Dat is het enige.” Andere Iraniërs in de diaspora ontvingen na de slachting spraakberichten van familie in Iran, die vervolgens rondgingen op WhatsApp en sociale media. „Ze zeggen dat er in elke familie doden en gewonden zijn. Het is verschrikkelijk.”
Volgens Roshanaei is deze protestgolf gewelddadiger dan die in 2017, 2019 en 2022 doordat de frustratie over de economische en politieke situatie sindsdien alleen maar is toegenomen. De aanleiding was dit keer de val van de Iraanse munt, waardoor de kosten van levensonderhoud explosief zijn gestegen. Hoewel veel protesten vreedzaam waren, braken er op sommige plekken rellen uit waarbij woedende mannen wegen blokkeerden met brandstapels en overheidsgebouwen, banken, en moskeeën in brand staken.
Terwijl het nieuws uit Iran is verstomd, proberen Roshanaei en haar plaatsvervanger, Ali Fotovvati, Radio Zamaneh draaiende te houden. Ze zitten in een vrijwel leeg kantoor, met aan de muur foto’s van Iran en een scherm met de voorpagina van de nieuwswebsite. Vergaderingen vinden online plaats want veel journalisten werken vanuit andere landen. „In het begin konden we makkelijk verslag doen van de protesten want we hadden goede bronnen”, zegt Roshanaei. „Maar nu kunnen we niemand meer bereiken. We zijn aangewezen op enkele Iraanse persbureaus en mensenrechtenorganisaties die nog contact hebben met mensen in Iran.”
Er druppelen mondjesmaat beelden uit Iran, bijvoorbeeld van mensen die het land verlaten en video’s meenemen op hun telefoon. Die worden soms gefactcheckt door buitenlandse media. Maar daar doet Radio Zamaneh niet aan mee. Roshanaei: „Beelden van gewone mensen op sociale media zijn niet zo belangrijk voor ons. Op Twitter en Instagram komt veel rotzooi voorbij. Als we zeker willen weten dat dingen kloppen, dan gaan we naar kanalen waar die beelden worden gecheckt, zoals op het berichtenplatform Telegram.”
Hoofdredacteur Nasim Roshanaei.
Wat meespeelt, is dat Radio Zamaneh zich niet richt op het snelle nieuws, maar meer op achtergronden en analyses. Roshanaei: „Zoals De Groene Amsterdammer.” De website heeft een links-progressief profiel, en vindt het belangrijk om een stem te geven aan de vele minderheidsgroepen in Iran, die samen zo’n 40 procent van de Iraanse bevolking uitmaken. „We vinden vrijheid en gelijkheid erg belangrijk”, zegt Roshanaei, „maar we willen geen activistisch medium zijn. We bedrijven onafhankelijke journalistiek.”
Radio Zamaneh is in 2006 opgericht op initiatief van het van oorsprong Iraanse Kamerlid Farah Karimi (GroenLinks) en haar collega Hans van Baalen (VVD). Nederland maakte 15 miljoen euro vrij voor Iraanse media, onder meer voor een radiozender die nieuws moest brengen dat de media in Iran niet brachten. De zender zond uit in het Perzisch via satelliet en korte golf. In 2015 besloot Zamaneh te stoppen met radio omdat er weinig luisteraars meer waren, en zich volledig te richten op het internet. De site had vorig jaar 1,5 miljoen bezoekers.
Radio Zamaneh begon te groeien rond de Groene Beweging in Iran, die in 2009 miljoenen mensen op de been bracht tijdens anti-regeringsdemonstraties. Destijds had Iran een levendige blogcultuur. Toen de Groene Beweging de kop in werd gedrukt, vluchtten veel bloggers naar het buitenland, waar ze voor media gingen werken. „Velen kwamen bij ons terecht, waardoor we begonnen te bloeien”, zegt algemeen directeur Rieneke van Santen, een Nederlandse vrouw met lang rood haar, die de stichting Radio Zamaneh leidt.
De bloggers publiceerden op de website van Radio Zamaneh achtergrondverhalen en analyses over onderbelichte onderwerpen. Bijvoorbeeld over de arbeidersbeweging, die altijd erg actief is tijdens protesten. Of over politieke gevangenen en de doodstraf. Radio Zamaneh publiceerde ook brieven van gedetineerden uit de beruchte Evin-gevangenis. En in 2012, nadat de Iraanse blogcultuur de nek om was gedraaid, lanceerde de zender een platform voor burgerjournalistiek, waar Iraniërs zelf verhalen kunnen publiceren.
In de hoogtijdagen van Zamaneh werkten er 25 mensen op het kantoor in Amsterdam. De hoofdredacteur geeft nu nog leiding aan een team van twaalf redacteuren die vanuit verschillende landen werken. „Daarnaast hebben we een heel netwerk aan journalisten die ook in Iran zitten”, zegt Van Santen. „Hun aantal fluctueert, maar we hebben jaren gehad dat dit een paar honderd journalisten waren. Ze schrijven niet op dagelijkse basis, en we kunnen ze niet betalen vanwege de economische sancties en hun veiligheid.”
Het regime plaatste Zamaneh in 2009 op de zwarte lijst vanwege zijn vermeende rol bij het aanwakkeren van de anti-regeringsprotesten in 2009, en plaatste de zender in 2022 zelfs op de terreurlijst. Daarom berichten veel journalisten anoniem of onder een alias. „Als de repressie in Iran toeneemt, verdwijnen sommigen een tijdje van de radar”, zegt Van Santen. „En tijdens grootschalige protesten krijgen we bijvoorbeeld meer phishing e-mails en pogingen om onze computersystemen te hacken.”
De redactie van Radio Zamaneh is sterk gekrompen ten opzichte van een jaar geleden. Van de redactie hebben alleen Roshanaei en haar plaatsvervanger hebben nog een vast contract. Dat komt door de bezuinigingen van fondsen en overheden die Zamaneh steunden. Van Santen wil geen namen van specifieke donoren noemen. „Maar dan heb je het over mensenrechtenfondsen en ontwikkelingshulp ter bevordering van de persvrijheid. Deze sector is erg afhankelijk van de politieke conjunctuur. Door de rechtse wind in de VS en Europa is de spoeling erg dun.”
De timing had niet slechter gekund voor Zamaneh: net nu een nieuwe protestronde is uitgegroeid tot een existentiële crisis voor de geestelijke leiders van Iran. In de eerste week waren er protesten in 110 steden. Volgens Roshanaei namen enkele betogers ook wapens mee naar de protesten, en vielen ze veiligheidstroepen aan. „Dat is nieuw. Mensen zijn echt gefrustreerder, ze hebben ook gebouwen verwoest. Ze zijn dapperder en durven meer, want ze hebben niks te verliezen.”
Het Iraanse regime ziet de protesten als een voortzetting van de korte oorlog van vorig jaar tegen Israël en de VS. Er zouden zich ‘terroristische groepen’ tussen de betogers bevonden, die wapens hebben gekregen van Israël en de VS, en die meer dan honderd veiligheidstroepen hebben gedood. „Het regime ziet het als dezelfde oorlog, maar dan met andere middelen”, zegt Roshanaei. „Die interpretatie komt ze goed van pas. Maar mensen zijn de onderdrukking gewoon zat. Ze kunnen niet eens meer zonnebloemolie kopen.”
Algemeen directeur Rieneke van Santen.
De protesten groeiden na de oproep van kroonprins Reza Pahlavi, die in ballingschap in de VS woont, om de straat op te gaan. Hij is echter een omstreden figuur, die niet door alle Iraniërs wordt gesteund. Er zijn monarchisten, vooral in de diaspora, die hem zien als de enige die Iran kan redden. En bij gebrek aan een alternatief zien sommige Iraniërs hem als een man die de transitie naar democratie kan leiden. Maar veel Iraniërs steunen hem niet omdat hij nooit afstand heeft genomen van de dictatuur van zijn vader, die werd afgezet door de ayatollahs.
Als progressief en hervormingsgezind medium staat Radio Zamaneh kritisch ten opzichte van de monarchie. De zender wil een democratisch Iran, en krijgt veel haatberichten van Iraniërs die de kroonprins steunen. „We hebben gewoon geen volwassen politieke cultuur”, zegt Roshanaei. „De Iraanse oppositie bestaat uit veel verschillende politieke groepen: monarchisten, republikeinen, reformisten, nationalisten, liberalen. Maar ze hebben moeite om met elkaar discussiëren over een vrij Iran.”
Het is duidelijk dat het regime op een dood punt is beland. Roshanaei vermoedt dat het zich zal proberen te redden door te onderhandelen met de VS over zijn nucleaire programma in ruil voor sanctieverlichting. „Dat is echt superbelangrijk”, zegt ze. „Dat kan het regime tijdelijk redden.” Ze hoopt dat er structurelere veranderingen komen na de dood van opperste leider Ali Khamenei, die 86 is. „Het mooist zou zijn als het maatschappelijk middenveld zélf politieke veranderingen weet af te dwingen, zodat Iran democratisch en gelijkwaardig wordt.”
In reactie op de internetblokkade heeft Zamaneh het plan opgevat om de radiozender nieuw leven in te blazen. De radiostudio maakt nu een verlaten indruk, hij wordt alleen gebruikt om podcasts op te nemen. „We gaan een dagelijks radioprogramma maken met nieuws, dat iedere doordeweekse avond wordt uitgezonden via de korte golf”, zegt Van Santen. „Zoals het er nu naar uitziet kunnen we volgende week beginnen met uitzenden. Ook wil ik proberen om een AM- of FM-frequentie te krijgen. Dan kan elke taxichauffeur in Iran ons volgen.”
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s
Source: NRC