Met ongekend geweld slaat het regime in Teheran keer op keer elke protestgolf plat. Volkswoede biedt in Iran geen garantie voor verandering. Toch kan het dit keer anders zijn, stellen deskundigen.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Staat het islamitisch regime in Iran op omvallen? Die vraag dient zich aan, nu de op 28 december in Teheran begonnen protesten zich hebben uitgebreid over bijna het gehele land en de veelal jonge betogers zo woedend en desperaat zijn, dat ook de keiharde repressie hen vooralsnog niet van de straat kan verjagen.
In het weekeinde maakten mensenrechtenorganisaties al melding van zo’n vijfhonderd gedode demonstranten. Het regime zet de betogers neer als door het buitenland aangestuurde ‘terroristen’, en arrestanten kunnen worden beticht van misdrijven waarop de doodstraf staat. Dat is de beulen van het Iraanse rechtssysteem wel toevertrouwd.
Het probleem is echter dat het einde van de Islamitische Republiek al vaker is voorspeld, telkens wanneer ontevreden massa’s de straat opgingen, de afgelopen zeventien jaar. Vanaf 2016 was het zelfs zo ongeveer elke twee jaar raak, met als uitschieters de explosie van sociaal-economische grieven in 2018-2019 en drie jaar geleden de door vrouwen geïnitieerde beweging tegen de verstikkende gedragsregels. Ook de luchtaanvallen in juni vorig jaar door de Verenigde Staten en Israël brachten geen regime change.
Telkens weer bleef ayatollah Ali Khamenei, de opperste leider van Iran, zitten waar hij zat en met hem de leiders van de organen die het cement vormen van zijn machtsbastion, in het bijzonder de Revolutionaire Garde. Politiekogels, traangas en de knokploegen van de basij hadden uiteindelijk steeds het laatste woord. Veel Iran-experts zijn daarom doorgaans voorzichtig met het voorspellen van een omwenteling, en dit keer is dat – zeker gezien de lessen uit het verleden – niet anders.
Toch is er een kentering merkbaar. Ook al hebben de demonstraties nog geen recordomvang bereikt, de felheid van het protest lijkt groter dan ooit, en meer dan voorheen wordt het verdwijnen van het ayatollahbewind als zodanig geëist. ‘Dood aan Khamenei’ klinkt toch net iets omineuzer dan ‘Vrouwen, Leven, Vrijheid’.
‘Ik denk dat we nu echt op een kantelmoment staan’, zegt de Iraans-Nederlandse historicus Peyman Jafari, verbonden aan de universiteit William & Mary in Virginia (VS). ‘Wat gaande is, laat zien dat de kloof tussen de elite en de samenleving onoverbrugbaar is geworden. Dus in tegenstelling tot eerder kan ik me niet één scenario voorstellen, zelfs als deze protesten worden neergeslagen, dat het bij het oude kan blijven.’
Jafari, als onderzoeker gespecialiseerd in revoluties, noemt dat het ‘magische moment’. Dat is het punt waarop een kritische massa wordt bereikt waarbij ‘het ondenkbare denkbaar wordt’, namelijk een toekomst zonder Islamitische Republiek. De zittende elite beleeft zo’n diepe crisis dat ze niet verder kán op de oude voet en de bevolking leeft onder zo’n hoge druk dat ze niet verder wíl onder de oude omstandigheden. ‘Dat noem ik een revolutionaire situatie. Alleen staan we aan het begin van dat proces. Het kan nog alle kanten op.’
Een van de factoren die gewoonlijk de staatsmacht kunnen doen afbrokkelen, is interne rot. Het gezag brokkelt af, politieke facties kiezen eieren voor hun geld, onderdelen van bijvoorbeeld het leger lopen over. Van zulks lijkt in dit geval geen sprake. De machtige Revolutionaire Garde, met al zijn economische belangen, waakt ervoor dat aan de poten van het systeem wordt gezaagd, en in het politieke veld zijn de marges voor hervormingsgezindheid in de loop der jaren steeds kleiner geworden.
Toch is het – met veel goede wil – voorstelbaar dat enigszins verstandige elementen binnen de politieke elite door de volksopstand inzien dat het zo niet langer kan en dat, mocht de Islamitische Republiek over drie jaar haar 50ste verjaardag willen vieren, een koerswijziging nodig is. Dat zou dan gaan om mensen als Mohammad Javad Zarif, tot maart vorig jaar vicepresident van Iran en voorheen minister van Buitenlandse Zaken, en oud-president Hassan Rohani.
‘Zulke figuren, die eerder als hervormers werden beschouwd, geven er ongetwijfeld de voorkeur aan dat Khamenei wordt afgezet, omdat hij het hele regime in gevaar brengt’, zegt Ammar Maleki, docent aan universiteit van Tilburg en directeur van Gamaan, een onderzoekscollectief van Iraanse academici in de diaspora. ‘Dan kunnen ze zeggen: oké, we staan open voor overleg met het Westen, we accepteren de voorwaarden en we normaliseren onze relaties met Israël.’
‘Zo’n interne wisseling zou, in plaats van Khamenei, meer compromisbereide mensen aan de macht kunnen brengen’, zegt Rouzbeh Parsi, onderzoeker aan de Universiteit van Lund in Zweden. ‘Dat is misschien niet voldoende voor de samenleving, maar het zou voor de Islamitische Republiek een stap kunnen zijn om in ieder geval deze crisis te overleven.’
Eén factor is in die calculaties nog niet genoemd: het buitenland. De Amerikaanse president Donald Trump zinspeelt op actie tegen Iran, al zegt hij niet in welke vorm, laat staan dat duidelijk is wat daarvan de gevolgen kunnen zijn.
Eén mogelijkheid is dat de demonstranten zich gesterkt zullen voelen: met de steun van het machtigste land ter wereld moeten ze het laatste zetje kunnen geven. Een andere mogelijkheid is dat het de repressie zal verergeren en dat de ordetroepen wraak nemen op de demonstranten.
Minstens zo treurig is de derde optie: dat Trump het bij woorden laat, de betogers zich in de steek gelaten voelen en, met alle dodelijk politiegeweld, hun de moed in de schoenen zinkt. Op naar de volgende protestgolf – over twee, twaalf of twintig maanden.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant