In een ‘buitengewone’ interventie zijn de Venezolaanse dictator Nicolás Maduro en zijn vrouw gevangengenomen door de VS. Richard Atwood van de denktank International Crisis Group duidt wat het Amerikaanse optreden betekent voor de toch al wankele wereldorde.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname.
In de videoverbinding zit een kleine, maar hinderlijke vertraging. Op zoek naar de oorzaak van dit euvel vraagt Richard Atwood, vicepresident van de International Crisis Group, aan de Volkskrant-interviewer of ze in Nederland zit of ‘inbelt vanaf het westelijk halfrond’. Die geografische aanduiding van Noord- en Zuid-Amerika en de omliggende wateren spreekt Atwood uit met microdosering ironie, zoals alleen Britten dat kunnen – zo subtiel dat het ook de verbeelding van de luisteraar zou kunnen zijn.
Met het noemen van het begrip ‘Western Hemisphere’ bereikt Atwood ook meteen de kern van dit interview: Donald Trumps hardhandige, en in de woorden van Atwood ‘buitengewone’ interventie in Venezuela. Maar vooral de vraag welke internationale boodschap de Amerikaanse president hiermee afgeeft en wat de mogelijke gevolgen zijn voor een toch al wankele wereldorde.
Geen enkele analist kan de toekomst voorspellen, in het tijdperk-Trump zeker niet. Maar Richard Atwood beschikt over goede papieren om er iets zinnigs over te zeggen. De International Crisis Group (ICG) is een onafhankelijke internationale denktank die zich inspant voor vreedzame oplossingen voor conflicten, door middel van veldonderzoek en beleidsadvies in crisisregio’s wereldwijd. De organisatie is bekend vanwege haar maandelijkse Crisis Monitor, een wereldkaart waarop een kleurenschema de status van (dreigende) conflicten weergeeft – tekenend voor de stand van de wereld in de eerste weken van 2026 is dat er geen enkele conflictzone groen is, de kleur van verbetering.
Voordat de 52-jarige Brit bestuurder werd bij de ICG, was hij hun vertegenwoordiger bij de VN en andere organisaties in New York. Dat was in Trumps eerste regeerperiode. Nog eerder werkte hij voor verschillende organisaties in onder andere Afghanistan, Palestina, Nigeria, Guatemala en Colombia. Nu zit Atwood aan zijn keukentafel in Brussel.
Zoals gewoonlijk bij Trump kon de wereld meekijken met de gevangenneming van Nicolás Maduro en zijn vrouw. We zagen de legerhelikopters boven Caracas, de explosies, de Venezolaanse dictator die in New York uit het vliegtuig stapte in zijn inmiddels wereldwijd uitverkochte grijze Nike-trainingspak. Maar waar keken we eigenlijk naar, volgens Atwood? Naar een poging tot regime change? Naar een gewelddadige Amerikaanse graai naar Venezolaanse olie?
Atwood waarschuwt vooraf dat gewone politieke logica op deze Amerikaanse regering niet van toepassing is. ‘Het is bij Trump moeilijk te zeggen welke strategie of welk doel er achter zijn acties zit. Het ‘beleid’ van zijn regering is het resultaat van een gevecht tussen kampen die verschillende dingen willen.’
Grofweg bestaat Trumps umfeld uit ‘restrainers’, mensen die pleiten voor een terughoudender buitenlands beleid met minder dure overzeese missies van de Amerikaanse strijdkrachten. Dit gedachtegoed sluit het best aan bij de ideeën van Trumps ‘Make America great again’-achterban. Daartegenover staat een minderheid van ouderwetse neoconservatieven, Republikeinen van de oude stempel die de VS graag als spierballenrollende politieagent op het wereldtoneel zien. Hun belangrijkste vertegenwoordiger is buitenlandminister Marco Rubio. En dan zijn er mensen zoals Trump zelf, die niet worden gehinderd door ideologische kaders en voor wie buitenlands beleid gelijkstaat aan het streven naar de beste deals. Deze groep schroomt niet voor het gebruik van geweld, maar wel voor langdurige militaire betrokkenheid.
‘Een strategie’, zegt Atwood, ‘kan beginnen in de handen van de ene groep en eindigen als totaal iets anders omdat een andere groep ermee aan de haal is gegaan. Of omdat Trump zelf binnenkomt en zegt: weten jullie, dit slaat nergens op. We gaan het gewoon zó doen. Dat is bij Venezuela ook min of meer gebeurd, denk ik.’
Aan de uiteindelijke uitschakeling van Maduro en zijn vrouw liggen dus allerlei ideeën en belangen ten grondslag, legt Atwood uit. Zo is buitenlandminister Rubio de drijvende kracht achter de enorme militaire opbouw rond Venezuela. Al in Trumps eerste ambtstermijn uitte de toenmalig senator met Cubaanse voorouders een diep verlangen naar regime change, een einde aan het chavismo – de politieke stroming die is vernoemd naar Maduro’s in 2013 overleden socialistische voorganger Hugo Chávez. Voor Rubio is Venezuela slechts een eerste stap op weg naar de omverwerping van het Cubaanse regime.
De strijd tegen de Venezolaanse drugskartels, de officiële reden voor de troepenopbouw rond Venezuela het afgelopen najaar, lijkt meer een voorwendsel dan een serieus doel. De VS kampen immers niet met een cocaïnecrisis, maar met een fentanylcrisis. En de cocaïne die in Venezuela wordt verscheept, is bovendien vooral bestemd voor de Europese markt.
Daarnaast heeft Stephen Miller een vinger in de pap. Trumps plaatsvervangend stafchef van het Witte Huis, maar vooral zijn belangrijkste anti-immigratie-ideoloog, hield zich in eerste instantie minder met buitenlands beleid bezig. ‘Maar hij lijkt te worden verleid tot het steunen van Rubio’s agressieve strategie door het idee dat de VS met militaire actie in Venezuela ook een signaal afgeven aan andere landen in de regio: dit is wat we doen met landen die migranten naar de VS ‘sturen’.’
Atwood wijst erop dat Trump in de eerste maanden na zijn inauguratie een pragmatischere koers leek te varen, alvorens ook hij zwichtte voor de druk van Rubio. Trump liet aanvankelijk zijn speciaal gezant Richard Grenell in Caracas onderhandelen over het vrijlaten van Amerikaanse gevangenen en verlichting van de onder zijn Democratische voorganger Joe Biden opgelegde sancties, in ruil voor meer Amerikaanse toegang tot Venezolaanse olie.
Door de lens van Trumps wereldbeeld bekeken, had Venezuela zijn eigen olie immers van de Amerikanen ‘gestolen’ toen Chávez de oliesector in de jaren negentig nationaliseerde. Waarbij Atwood opmerkt dat Trump ‘eerder slecht geïnformeerd’ lijkt over hoeveel Amerikaanse bedrijven zouden moeten investeren om oliewinning in Venezuela op den duur winstgevend te maken. ‘Of hij wil gewoon aan zijn kiezers kunnen vertellen dat hij beslag heeft gelegd op de Venezolaanse olie en is minder geïnteresseerd in wat ermee gebeurt.’
Aan de Republikeinse achterban, goeddeels kritisch tegenover kostbare buitenlandse interventies, worden de militaire acties tegen Venezuela die culmineerden in het afzetten van Maduro verkocht als in lijn met ‘America First’, namelijk tegen migranten en drugs, en voor goedkope olie. ‘Alles komt samen in Trumps idee dat het westelijk halfrond vanaf nu weer geldt als de Amerikaanse invloedssfeer. Die focus op zijn eigen invloedssfeer vind ik een van de grote verrassingen van Trumps tweede termijn.’
Toch nogmaals de vraag. Toen vorig weekeinde de militaire helikopters opstegen om Maduro van zijn bed te lichten, moet de Amerikaanse regering een doel voor ogen hebben gehad. Wat was naar uw idee op dat moment het doel van de operatie?
‘Ik denk dat de afgelopen weken niet zijn verlopen zoals ze hadden gehoopt, ik denk dat ze hadden gedacht meer verandering te kunnen bewerkstelligen. In de loop van de afgelopen maanden bleek dat het leger zich vooralsnog niet tegen Maduro keert en ook niet tegen zijn plaatsvervanger, vicepresident Delcy Rodríguez, en de rest van het regime.
‘Het lijkt erop dat Trump voor nu accepteert dat het regime, met tentakels overal in het land, heel moeilijk omver te werpen is. En Trump heeft duidelijk laten blijken dat hij oppositieleider María Corina Machado gewoon niet mag. Dus het heeft er de schijn van dat ze zullen proberen zaken te doen met Rodríguez en proberen de invloed van Cuba, Rusland en China in Venezuela terug te dringen. Vooral dat laatste zal heel moeilijk worden, maar ze zullen het proberen.
‘Maar ik denk dat de zoektocht naar een coherente strategie voorbijgaat aan hoe deze Amerikaanse regering werkt. De sterken kunnen doen wat ze willen, dat is het enige verbindende element in Trumps doctrine. En uiteindelijk is dit ook gewoon een demonstratie van militaire macht zoals Trump die graag ziet: snel, effectief, met spectaculaire beelden en zonder zich vast te leggen voor de lange termijn.’
Een militaire actie in Venezuela stond bovenaan het ‘wensenlijstje’ van buitenlandminister Marco Rubio, iemand van wie gedurende het afgelopen jaar juist vaak is gezegd dat hij op een zijspoor stond binnen de regering, waar de echt belangrijke buitenlandse klussen – in Oekraïne en in Israël – werden geklaard door Trumps speciale gezanten.
‘Rubio wordt consequent onderschat, vind ik. Hoewel hij anders denkt dan Trump, veel interventionistischer, is hij er goed in geslaagd Trumps vertrouwen te winnen. Ook omdat hij waarschijnlijk zijn prioriteiten duidelijk kiest. Ik denk dat Europa het ten dele aan Rubio te danken heeft dat Trump Oekraïne nog niet in een slechte deal met Rusland heeft geduwd en dat de Amerikanen nog inlichtingen delen. Maar ik gok dat hij bijvoorbeeld liever een omvangrijke militaire actie had gezien in Iran afgelopen zomer.
‘Rubio zal met de stand van zaken in Venezuela niet tevreden zijn. Hij wilde meer dan chavismo zonder Maduro. Het is de vraag of hij zich erbij neerlegt of dat hij Trump verder onder druk zal zetten. In dat geval is een tweede ronde bombardementen met een ongewisse afloop niet te sluiten.’
Welke boodschap geeft de Amerikaanse regering met de gewelddadige ontvoering van Maduro aan de rest van de wereld?
‘Voor het Amerikaanse continent is die boodschap: dit is onze achtertuin, we doen wat we willen en alle buitenlandse rivalen moeten vertrekken.’
Natuurlijk is Maduro een dictator die een democratische verkiezingsuitslag negeert en zeer ongeliefd is bij de meerderheid van de bevolking. Legitimeert dat de Amerikaanse actie tot op zekere hoogte?
‘Ik zie niet hoe deze Amerikaanse actie legaal zou kunnen zijn onder het VN-handvest. En Trump probeert niet eens om deze actie op internationaal niveau te legitimeren. Natuurlijk heeft er altijd hypocrisie bestaan rond de toepassing van internationaal recht. Maar Trumps openlijke minachting ervan is nog erger dan hypocrisie. Omdat er desondanks nog wel een barrière bestond om het schaamteloos te negeren.
‘Bij de aanvallen op vermeende Venezolaanse ‘drugsbootjes’ deed de regering wel een vage poging tot rechtvaardiging door te verwijzen naar het recht op zelfverdediging in het VN-handvest, met het idee dat drugssmokkel een bedreiging voor de Amerikaanse samenleving is, terwijl de cocaïne uit Venezuela naar Europa gaat. Bovendien is het grootste probleem in de VS niet cocaïne maar fentanyl, en dat komt binnen via de Mexicaanse grens.
‘Deze wetteloosheid is een belangrijk signaal voor China en Rusland, en de door hen bedreigde buurlanden Taiwan en Oekraïne. Trumps boodschap is dat grote mogendheden kunnen doen waar ze zin in hebben. Dat die boodschap overkomt, kun je zien aan de reacties vanuit Rusland en China, Venezuela’s bondgenoten, die veel minder fel zijn dan de vorige keren dat Trump Maduro bedreigde.’
Wat betekent dat voor alle andere landen die het afgelopen jaar het mikpunt zijn geweest van Trumps dreigementen, en dan met name Groenland?
‘We weten niet of Trump nu de smaak van dit soort operaties te pakken krijgt. Wat betreft de rest van Latijns-Amerika denk ik niet dat ze nu bijvoorbeeld Colombia binnenvallen onder het mom dat ze narcoterroristen komen arresteren. Dat is bij de Colombiaanse president Gustavo Petro nog vele malen ongeloofwaardiger dan bij Maduro. Maar de constante dreigementen werken wel intimiderend en duwen de Latijns-Amerikaanse politiek een bepaalde kant op, ook met hun steun aan radicaal-rechtse leiders als Milei in Argentinië en de pogingen om Bolsonaro te helpen in Brazilië.’
‘En Trump wil Groenland, zoveel is duidelijk. Minder duidelijk is wat hij daarvoor overheeft en of hij verder wil gaan dan intimidatie alleen. In Groenland zou zo’n soort actie enorme gevolgen hebben: voor de Navo, voor de verhouding tussen de VS en Europa. Het zou een veel, veel grotere kwestie zijn dan het uitschakelen van Maduro in Venezuela.
U sluit een militaire actie van de Amerikanen in Groenland dus niet uit?
‘Niet honderd procent. Ik weet natuurlijk niet wat ze uiteindelijk zullen doen, maar er is iets ophanden in Groenland. Trumps adviseurs praten er onophoudelijk over. Ik weet niet zeker of dat een militaire interventie is, wel dat de Amerikanen aanhoudend druk zullen blijven uitoefenen op Groenland en Denemarken.’
Moet Europa volgens de International Crisis Group specifieke lessen trekken uit de gebeurtenissen in Venezuela?
‘Voor Europa waren de tekenen aan de wand hiervoor al duidelijk genoeg: de VS staan niet langer op een betrouwbare manier garant voor de Europese veiligheid. Van de allerergste scenario’s, zoals een Amerikaanse terugtrekking uit de Navo, is nog geen sprake. Maar tegelijkertijd is bijna niet meer voor te stellen dat Trump gehoor zou geven aan artikel 5, als Poetin bijvoorbeeld een hybride actie probeert in Estland. Artikel 5 is al uitgehold.
‘Europese leiders hebben grote moeite gehad dit te accepteren, maar ze zullen de boodschap inmiddels begrijpen. Ze kunnen het zich alleen nog niet veroorloven Trump helemaal van zich te vervreemden.’
Vandaar de bedeesde reacties en halfhartige veroordelingen van Europese leiders na de ontvoering van Maduro?
‘Precies. Ze hebben de VS nodig in Oekraïne, ten minste tot de Europese defensie-industrie snel genoeg produceert. En dat kan nog wel een paar jaar duren. En de Amerikaanse nucleaire afschrikking, die blijft cruciaal.’
Ondanks de grimmige perspectieven voor Europa die hij schetst, waarschuwt Atwood voor harde conclusies over Trumps voornemens in andere delen van de wereld op grond van zijn doctrine voor het westelijk halfrond. Zo spreekt het volgens hem niet vanzelf dat Trump ook voorstander is van een eigen invloedssfeer voor Rusland in Oost-Europa en China in Azië. ‘Dat zou betekenen dat een paar van de belangrijkste zeeroutes ter wereld en de hoogwaardige chipindustrie in Taiwan, van levensbelang voor de Amerikaanse strijdkrachten, binnen de Chinese invloedssfeer valt. Dat lijkt niet in Amerikaans belang, want Trump ziet China alleen economisch als concurrent, maar niet in geopolitiek opzicht.’
De Aziatische buren van China krijgen van Trump tegenstrijdige signalen, zegt Atwood. Hij houdt tot nu toe vast aan de strategische ambiguïteit van zijn voorgangers en laat in het midden of hij Taiwan zal verdedigen bij een Chinese aanval. Hij heeft hoge importheffingen opgelegd aan landen die golden als trouwe bondgenoten. Anderzijds haalt hij nu de banden met de nieuwe Japanse regering aan en heeft hij redelijke betrekkingen met Zuid-Korea. ‘Alle Amerikaanse bondgenoten vragen zich bezorgd af wat Trump straks gaat inleveren in ruil voor een eventuele handelsdeal met China.’
Als we daadwerkelijk afglijden naar een nieuwe wereldorde van elkaar beconcurrerende grootmachten met eigen invloedssferen, wat gaat er dan verloren?
‘Veel landen willen nog vasthouden aan een wereldorde waarin het niet is toegestaan zomaar een buurland binnen te vallen of honderden burgers te doden of bevolkingsgroepen te verdrijven. Toch bewegen we richting een wereld die veel wettelozer is dan dat, een wereld waarin macht bepaalt wat je wel en niet kunt doen, in plaats van de kaders van het internationaal recht.
‘Maar die kaders zijn nog niet helemaal weg. Twee belangrijke taboes staan nog overeind, of in elk geval gedeeltelijk: het taboe op de ontwikkeling en het gebruik van kernwapens en dat op het open en bloot binnenvallen van een ander land – terwijl het steunen van zo’n inval door proxy’s al een stuk meer genormaliseerd is. (Er is sprake van een proxyoorlog wanneer rivaliserende grootmachten een conflict laten uitvechten door lokale groeperingen die ze indirect steunen, red.) Als je ziet wat Rwanda heeft gedaan in de Democratische Republiek Congo is dat de facto een annexatie; Rwanda controleert het oosten van Congo via rebellengroep M23 en heeft er zijn eigen troepen. Maar het gebied is niet openlijk, officieel geannexeerd. Daaraan zie je dat er nog iets van dat taboe overeind staat.
‘De vraag is of deze taboes de komende jaren verder afbrokkelen. Dat was al de vraag na Poetins inval in Oekraïne, en na Trumps ingreep in Venezuela des te meer. Als die twee normen vervagen en meer landen zichzelf nucleair gaan bewapenen en met geweld hun invloedssfeer gaan afbakenen, aan de rand van Europa, in het Noordpoolgebied, of waar dan ook, dan wordt de wereld nog een stuk gevaarlijker dan hij nu is.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant