In dit blog houden we u op de hoogte van het laatste nieuws over de kabinetsformatie.
D66, VVD en CDA hebben ervoor gekozen om een minderheidskabinet te vormen. Dat liet D66-leider Rob Jetten, de beoogde premier van zo’n kabinet, vrijdag weten na afloop van meerdaags overleg op het Hilversumse landgoed De Zwaluwenberg.
Dat betekent dat de optie van een meerderheidskabinet met JA21 van tafel is. D66 had daar bezwaren tegen vanwege ideologische verschillen tussen de twee partijen. Door een coalitie met GroenLinks-PvdA ging dankzij een blokkade van de VVD eerder al een streep.
‘Ik heb aan collega's duidelijk gemaakt dat ik een combinatie van deze drie partijen plus JA21 nu niet verstandig vind, gezien alles wat er nu moet gebeuren’, lichtte Jetten vrijdag toe met partijleiders Dilan Yeşilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) naast zich. ‘En zo zijn ook andere voorkeursopties niet veranderd. Daarmee blijft deze combinatie van drie partijen als logische optie voor ons open.’
De drie formerende partijen hebben samen 66 van de 150 zetels in de Tweede Kamer. Om wetsvoorstellen en begrotingen door het parlement te krijgen, zullen zij dus moeten aankloppen bij de oppositie. In de Eerste Kamer beschikken D66, VVD en CDA over 22 van de 75 zetels.
Later meer
De kabinetsformatie gaat vandaag, na een korte pauze vanwege de feestdagen, weer van start. De week wordt afgetrapt met een gesprek tussen informateur Rianne Letschert en de secondanten van de formerende partijleiders Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yeşilgöz (VVD). Waarover precies zal worden gesproken, is niet duidelijk.
De komende dagen zullen vooral in teken staan van hoe een nieuw kabinet eruit moet komen te zien. Letschert had de drie formerende partijleiders als huiswerk meegegeven om vooral ook na te denken over of er nog een vierde partij moet aansluiten bij de gesprekken. Jetten, Bontenbal en Yeşilgöz zijn daar tot nu toe nog niet uitgekomen, omdat de VVD niet met GroenLinks-PvdA wil en D66 JA21 niet ziet zitten.
Als de drie partijleiders uiteindelijk besluiten om samen een kabinet te vormen, krijgt Nederland een minderheidskabinet. Niemand heeft zich nog enthousiast getoond voor dat scenario, onder meer omdat het dan moeilijk wordt om voldoende steun te vinden voor nieuw beleid in de Eerste en Tweede Kamer.
Yassin Boutayeb
NSC gaat in vijf gemeenten meedoen aan de gemeenteraadsverkiezingen, bevestigt de partijtop na berichtgeving door het Algemeen Dagblad. De partij zal op 18 maart op het stembiljet staan in Amersfoort, Apeldoorn, Den Haag, Eindhoven en Zoetermeer.
NSC doet niet mee in de gemeente Enschede, waar partijoprichter Pieter Omtzigt vandaan komt. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 haalde de partij daar, net zoals in de rest van Twente, grote winst.
Partijvoorzitter Reinout van Malenstein zegt niet waarom NSC niet meedoet in Enschede. ‘We zijn voornemens om mee te doen in gemeenten waar wij na selectie en training een goede kandidatenlijst en een goed programma hebben’, laat hij weten aan persbureau ANP. Volgende maand besluit de partij definitief of het alleen in deze gemeenten deelneemt.
De partij van Omtzigt verdween na de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen uit de Kamer, na een turbulente periode. NSC haalde direct na de oprichting 20 zetels, maar had grote moeite met de samenwerking met de PVV, BBB en VVD. (ANP)
Na een weekend zonder officiële formatiegesprekken, pakken de leiders van D66, CDA en VVD maandag weer de draad op. Samen met hun secondanten gaan Rob Jetten, Henri Bontenbal en Dilan Yesilgoz vandaag langs bij informateur Rianne Letschert. Tijdens de kerstdagen liggen de besprekingen even stil.
De formerende partijen ontvangen vertegenwoordigers van de inlichtingendiensten AIVD en MIVD, evenals van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTV). Ook vertegenwoordigers van de Nationale Politie, het Openbaar Ministerie, Raad voor de Rechtspraak en het ministerie van Justitie en Veiligheid komen op bezoek.
Een belangrijk deel van de onderhandelingen spitst zich toe op het financiële plaatje. Yesilgoz zei afgelopen week al dat dat ‘de moeilijkste puzzel’ is. Intussen is er nog altijd geen vierde partij in beeld voor een mogelijke meerderheidscoalitie. De deadline om tot een akkoord te komen is gesteld voor 30 januari.
Thom Canters
Een nieuwe fase in de kabinetsformatie is vanavond begonnen met een bijeenkomst op landgoed De Zwaluwenberg bij Hilversum. De VVD schuift daar aan bij gesprekken met D66 en het CDA over de vorming van een nieuwe coalitie. Informateur Rianne Letschert en de partijleiders Rob Jetten (D66), Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yeşilgöz (VVD) gingen zondagavond zonder commentaar het landgoed binnen.
In de eerste fase van de formatie hebben Jetten en Bontenbal hun ideeën over onder meer migratie, wonen, stikstof en defensie besproken. Die gesprekken zullen de basis vormen voor de bijeenkomst met de VVD. Daarnaast zal worden gesproken over andere onderwerpen, zoals de zorg en de financiering van de plannen. Over die financiering denken D66 en CDA anders dan de VVD.
Naast een inhoudelijk akkoord moeten de drie partijen ook zoeken naar voldoende steun in de Tweede Kamer. D66, CDA en VVD beschikken samen over maar 66 zetels. Volgens CDA-leider Bontenbal is het ‘meest realistisch’ om daarbij eerst te kijken naar steun van JA21, omdat de VVD samenwerking met GroenLinks-PvdA heeft uitgesloten. D66-leider Jetten liet weten dat JA21 en/of GroenLinks-PvdA ‘ergens tijdens het proces’ aanschuiven.
Uiteindelijk moet er een kabinet komen dat kan rekenen op steun in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Dat kan zowel een meerderheids- als een minderheidskabinet zijn. De deadline voor het bereiken van een coalitieakkoord ligt eind januari. Jetten sprak van een ‘rete-ambitieuze’ planning.
De partijleiders zullen overnachten op het landgoed en zetten de gesprekken maandag de hele dag voort. Het is de eerste keer in deze formatie dat er buiten Den Haag wordt onderhandeld.
Uma Kagenaar
Scheidend informateur Sybrand Buma roept D66, VVD en CDA op om van de komende fase in de informatie ook de laatste fase te maken. Die fase, onder leiding van Rianne Letschert, duurt tot 30 januari. Buma adviseert nadrukkelijk om in de komende weken niet alleen een regeerakkoord te schrijven maar het ook eens te worden over de precieze samenstelling van de coalitie. ‘Het is heel belangrijk dat u deze fase ingaat als de fase waarin alle stappen genomen worden en daarna terug te komen naar de Kamer met een akkoord waarop een regering kan worden gebouwd.’
Daarna volgt dan wat hem betreft alleen nog de formatiefase waarin een formateur (waarschijnlijk D66-leider Rob Jetten) de ministersposten in zijn kabinet moet invullen.
Buma herhaalde woensdag in de Kamer dat hij liefst had aangestuurd op een meerderheidskabinet, maar dat dat door allerlei bezwaren van partijen niet mogelijk bleek. ‘Zo blijft over een minderheidskabinet. Het is op dit moment niet anders.’
Het debat markeert ook het einde van Buma’s informateurschap. Hij keert terug naar Leeuwarden, waar hij burgemeester is. Als afscheidscadeau laat hij voor voorzitter Thom van Campen een gedicht achter van tekstdichter Judith Nieken, dat hij graag bevestigd wil zien bij de deur in het Kamergebouw waar de parlementaire pers dagelijks wacht op nieuws uit de formatie:
Natuurlijk kun je stilstaan
bij wat was en bij wat moet
bij weer en wind, bij alles
wat er wereldwijd toe doet
maar stilstaan bij een deur
kan net zo goed.
Raoul du Pré
Ook van Joost Eerdmans gaat Jetten vandaag geen toezeggingen krijgen. De fractieleider van JA21 is nog lang niet over de teleurstelling heen dat D66, CDA en VVD het zonder hem willen gaan proberen.
‘Wij zijn nog steeds voorstander van een centrumrechts meerderheidskabinet’, zegt Eerdmans, omdat dat wat hem betreft het meeste recht zou doen aan de verkiezingsuitslag. ‘Het vorige kabinet werd een fiasco maar dat doet niets af aan de onvrede onder veel kiezers. Er moet een oprechte poging komen om de zorgen op rechts serieus te nemen.’
Eerdmans weet intussen dat een minderheidskabinet ook hem straks nodig zal hebben om te komen tot meerderheden voor wetsvoorstellen. Hij zegt daarop zeker geen nee, maar ook geen ja. ‘Wij gaan zeker niet tekenen bij het kruisje. Wij willen aantoonbare resultaten op economie, op veiligheid, op migratie.’
Raoul du Pré
GL-PvdA-leider Klaver grijpt het debat aan om nogmaals zijn grote onbegrip te uiten over de keuze die nu wordt gemaakt. Een minderheidskabinet is het tegendeel van het stabiele landsbestuur dat Jetten en Bontenbal de kiezers beloofden, zegt hij.
‘Dit wordt een permanente formatie en dat betekent permanente onzekerheid voor Nederland. Bedrijven maken zich zorgen over het vestigingsklimaat. Zij willen zekerheid, een kabinet dat aan het begin van de rit bepaalt: dit gaan we doen, hiermee kunt u rekening houden bij uw investeringsbeslissingen. Dit kabinet kan van alles gaan bedenken, maar er is in beide Kamers geen meerderheid. Onzekerheid dus.’
En zo zal het op het alle beleidsterreinen gaan, vreest Klaver. ‘De onzekerheid voor Nederland wordt ingebakken.’
Hoe zijn eigen fractie zich zal gaan verhouden tot dat kabinet, houdt hij in het midden. ‘Wij nemen altijd verantwoordelijkheid. Het landsbelang zetten wij altijd voorop. Maar wij zullen alles voorstel per voorstel bekijken. Daarom gaat het dus even duren om te bekijken welke meerderheden er zijn’, waarschuwt hij alvast.
Hij kent zijn pappenheimers, voegt hij toe, en daarom vreest hij dat de nieuwe coalitie de schuld zal geven aan de oppositie als dingen straks niet lopen zoals gepland. ‘Maar wij zullen niet de verantwoordelijkheid op ons nemen voor de onzekerheid die nu over Nederland komt. Die komt voort uit de keuze die nu door D66, CDA en VVD wordt gemaakt.’
Raoul du Pré
Rianne Letschert, de nieuwe informateur, krijgt maximaal 51 de dagen de tijd om met D66, CDA en VVD tot een nieuwe regeringscoalitie te komen. Uiterlijk op vrijdag 30 januari moet zij over de resultaten van de onderhandelingen verslag doen aan de Tweede Kamer.
Dat is de opdracht aan Letschert in een motie die D66-leider Jetten woensdag indiende in de Tweede Kamer en die naar verwachting kan rekenen op ruime steun.
Letschert moet er in eerste instantie op toezien dat D66, CDA en VVD het onderling eens worden, maar ook onderzoeken of zo’n minderheidskabinet enige kans heeft om het voorgestelde beleid door beide Kamers te krijgen. ‘Onze opdracht is te zoeken naar constructieve samenwerking met verschillende partijen in deze Kamer’, aldus Jetten.
‘De uitgestoken hand naar zowel links als rechts, die blijft.’
Raoul du Pré
PvdD-leider Esther Ouwehand grijpt Jettens spreektermijn aan om meteen maar even de vraag op tafel te leggen die vooral het linkerdeel van de Kamer pijnigt: waarom wil Jetten in zee met de VVD? In Ouwehands woorden: ‘De heer Jetten wil een stabiel kabinet, maar de VVD blies het vierde kabinet-Rutte op, maakte daarna een buitengewoon instabiel kabinet mogelijk en droeg bij aan de verharding van de sfeer in het land. Die partij heeft toch niet laten zien dat ze verantwoordelijkheid wil nemen voor een stabiel landsbestuur?’
Jetten merkt op dat hij zijn mening over de VVD in de afgelopen jaren niet onder stoelen of banken heeft gestoken. ‘Ik heb daar veel over gezegd. Maar we hebben ook een verkiezingsuitslag. De vraag is nu welke partijen bereid zijn samen te regeren. Ik had een andere voorkeur, met VVD en GL-PvdA, daar heb ik geen geheim van gemaakt. Maar dat zit er op dit moment gewoon niet in. Dan kan ik nog tien weken lang mijn eigen voorkeur blijven herhalen, of ik onderzoek: wat kan er dan wel? Ik wilde een politieke impasse voorkomen.’
Alleen de combinatie van D66, CDA en VVD biedt nu wat hem betreft voldoende aanknopingspunten om snel tot een stabiel kabinet te komen. ‘En hopelijk in samenwerking met andere partijen, want die zal nodig zijn.’
Volt-leider Dassen wil dan toch graag weten waarom Jetten de VVD verkiest boven GL-PvdA, als het dan toch een minderheidskabinet wordt. Maar daar is Jetten snel klaar mee: ‘Ik hoefde die vraag niet te beantwoorden omdat de heer Klaver niet openstaat voor minderheidskabinetten.’
Dat blijkt tegen het zere been van GL-PvdA-leider Klaver, die dat geen juiste voorstelling van zaken vindt. ‘Onze fractie vindt een minderheidskabinet buitengewoon onverstandig, maar we waren bereid om in de volgende fase door te praten met CDA en D66.’
Dat klopt wel, zegt Jetten, maar dat is niet het hele verhaal: ‘We hadden met GL-PvdA misschien de volgende fase in gekund om te kijken of we zouden kunnen komen tot een meerderheidskabinet, maar alle varianten die passeerden moesten we wegstrepen omdat een of meer partijen niet wilden.’
Raoul du Pré
Het formatiedebat begint woensdagmiddag volgens een voorspelbaar patroon: met de flanken van de Kamer die zich ten diepste afkeren van de basis voor een regeerakkoord die Rob Jetten en Henri Bontenbal vorige week publiceerden. PVV-leider Wilders herhaalt nog maar eens dat het duo wat hem betreft aanstuurt op ‘nationale zelfmoord’ en zag in het stuk volop aanwijzingen dat er bezuinigingen op de zorg op stapel staan.
SP-aanvoerder Jimmy Dijk vreest voor afbraak van de sociale zekerheid. ‘De WW wordt uitgekleed, de WIA hervormd, de ontslagbescherming verlaagd. U doet een stap terug naar het tijdperk-Rutte. Dat is geen vooruitgang.’
Jetten ontkent ten stelligste en zegt nog maar eens dat het nieuwe kabinet slechts de dingen wil doen die in zijn ogen nodig zijn om de zorg en de sociale zekerheid werkbaar en betaalbaar te houden.
Maar de PVV en de SP zijn toch al geen partijen waar Jetten veel van verwacht als het straks neerkomt op het zoeken van steun in beide Kamers. Dat ligt anders bij de doorgaans constructieve SGP. Kamerlid Diederik van Dijk toont zich allerminst gerust op een vruchtbare samenwerking nu hij in de afgelopen weken pogingen zag van D66 om de vrijheid van onderwijs in te perken en het kweken van embryo’s mogelijk te maken. Zou Jetten niet wat meer oog moeten hebben voor de gevoeligheden omtrent die thema’s, wil Van Dijk weten. Jetten zegt toe dat hij daar rekening mee wil houden. ‘Als er precaire onderwerpen zijn, moeten we niet als een kip zonder kop doordenderen.’
Raoul du Pré
De Tweede Kamer begint eind van de ochtend aan het debat over de volgende fase in de kabinetsformatie – de fase dus waarin D66 en CDA hun eerder gelegde basis voor een regeerakkoord verder gaan uitonderhandelen met de VVD.
Een zeer belangstellende toehoorder daarbij is zonder enige twijfel de nieuwe informateur, Rianne Letschert, die dat proces in goede banen moet leiden. Ook zij weet dat D66, CDA en VVD in de Tweede én de Eerste Kamer nogal wat zetels tekortkomen om zelf hun meerderheden voor wetsvoorstellen te kunnen regelen. Zonder steun van links (GL-PvdA) of rechts (JA21 en de BBB) zal het niet gaan.
Maar die partijen zijn vooralsnog niet genegen om zich bij voorbaat al te binden aan allerlei afspraken. Zij willen eerst een regeerakkoord zien en zullen bovendien altijd concessies willen in ruil voor hun steun.
De politieke bewegingsruimte van het nieuwe kabinet gaat dus in hoge mate afhangen van het vermogen van het formerende trio – en premier in spe Rob Jetten voorop – om de onderlinge relaties met de toekomstige oppositiepartijen constructief en werkbaar te houden. Dat proces begint vandaag, vanaf 13.00 uur, in de plenaire zaal.
Raoul du Pré
De volgende fase van de kabinetsformatie komt onder regie van Rianne Letschert. Zij wordt door D66-leider Jetten voorgedragen als nieuwe informateur. Letschert (1976) is bestuursvoorzitter van de Universiteit Maastricht.
Letschert was eerder onder meer hoogleraar victimologie en internationaal recht aan de universiteit Tilburg. Zij is lid van D66, maar het Binnenhof is voor haar onbekend terrein. Ze was daar niet actief als politicus.
Letschert moet de komende weken de gesprekken leiden tussen Jetten, Henri Bontenbal (CDA) en Dilan Yesilgöz (VVD) over een regeerakkoord voor een nieuw te vormen kabinet. De basis daarvoor werd vorige week al gelegd door Bontenbal en Jetten. In de zoektocht naar meer politiek draagvlak in beide Kamers gaan zij nu proberen er een gezamenlijk stuk met de VVD van te maken. Of er daarna ook nog een vierde partij aan tafel komt, is nog niet duidelijk.
Letschert heeft voor een informateur een ongebruikelijk a-politiek profiel: doorgaans rekruteren partijen hun kandidaten onder voormalige ministers en parlementariërs die hun sporen in Den Haag hebben verdiend.
De D66-top heeft haar al wel enige tijd in het vizier: in 2021 vroeg haar partij haar voor het ministerschap van Onderwijs. Toen vond ze dat ze nog niet weg kon uit Maastricht. Eerder dit jaar liet ze publiekelijk weten dat ze nu wel open staat voor een ministerschap ‘als de puzzel klopt’.
De Tweede Kamer debatteert woensdag over de volgende fase in de kabinetsformatie. Naar verwachting wordt Letschert dan officieel voorgedragen als nieuwe informateur. Hoe lang zij de tijd krijgt voor haar klus moet dan ook duidelijk worden.
Raoul du Pré
CDA-leider Henri Bontenbal lijkt al rekening te houden met de totstandkoming van een minderheidskabinet. Zo zegt Bontenbal dat ‘een minderheidskabinet een andere politieke cultuur vergt in de Tweede Kamer’. De uitspraak komt kort nadat informateur Sybrand Buma zijn eindverslag heeft ingediend bij Tweede Kamer-voorzitter Thom van Campen.
Buma adviseert in dat verslag dat D66, CDA en VVD de komende tijd samen gaan werken aan de vorming van een ‘stabiel kabinet’. Een mogelijke uitkomst daarvan zou een minderheidskabinet kunnen zijn. Dat betekent dat het kabinet voor elk wetsvoorstel voldoende steun moet zien te vinden in de Eerste en Tweede Kamer.
CDA-leider Bontenbal zegt daarom te hopen dat de andere partijen in beide Kamers, in het geval dat de onderhandelingen leiden tot een minderheidsvariant, ‘een kans zien om vanuit de oppositie relevant te zijn’. Tegelijk benadrukt Bontenbal dat een minderheidskabinet niet zijn voorkeur heeft. ‘Je zult altijd op een ingewikkelde manier naar steun moeten zoeken in beide Kamers.’
Yassin Boutayeb
Informateur Sybrand Buma ziet nog mogelijkheden voor de totstandkoming van zowel een meerderheidskabinet als een minderheidsvariant. Dat zei hij tijdens de presentatie van zijn eindverslag aan de voorzitter van de Tweede Kamer, Thom van Campen. Buma vindt dat D66, CDA en VVD nu samen moeten gaan werken aan een ‘stabiel kabinet’.
De komende fase zal daarom, als het aan Buma ligt, in het teken staan van ‘inhoudelijke gesprekken’ tussen de nu drie formerende partijen, maar ook in teken van ‘de zoektocht naar voldoende steun vanuit de Eerste en Tweede Kamer’. Dat kan volgens Buma leiden tot een meerderheidskabinet, maar mogelijk ook nog tot een minderheidskabinet.
Buma eindigde zijn presentatie met de uitspraak dat formeren ‘een proces is van geven en nemen, en van anderen wat gunnen’. De vraag is nu hoe de drie eerder genoemde partijen zich de komende tijd gaan presenteren. D66 wil het liefst een ruime meerderheidskabinet met VVD, CDA en GroenLinks-PvdA, maar VVD-Yesilgöz weigert tot nu toe samen met GroenLinks-PvdA in een kabinet te stappen. Zij hoopt nog op aansluiting van JA21, maar onduidelijk is nog of D66-leider Jetten daartoe bereid is.
Yassin Boutayeb
Nu de VVD heeft besloten om zich te voegen bij de onderhandelingen tussen D66 en CDA om tot een nieuw kabinet te komen, is de kans groter geworden dat Nederland een minderheidskabinet krijgt. Dat betekent dat de drie partijen voor elk wetsvoorstel een meerderheid moeten zien te vinden in de Eerste en Tweede Kamer, door andere partijen mee te krijgen.
Dat is een manier van regeren die niet populair is in Nederland. Een minderheidskabinet zou te onstabiel zijn, onder meer omdat de bestuursvorm het risico loopt om tegen een motie van wantrouwen aan te lopen.
Als D66, CDA en VVD een minderheidskabinet vormen, wordt het voor de partijen in ieder geval moeilijk om voldoende steun te vinden voor hun voorstellen. De partijen hebben in de Tweede Kamer slechts 66 zetels en in de Eerste Kamer nog minder: 22.
In Scandinavische landen, zoals Noorwegen, is een minderheidskabinet echter veel gebruikelijker. Scandinavië-correspondent Jeroen Visser tekende onlangs nog op welke lessen Nederland kan leren van de politieke werkwijze van Scandinavische landen.
Zo zou een belangrijke voorwaarden voor een succesvol minderheidskabinet in ieder geval zijn dat de regerende partijen een vaste groep gedoogpartners moeten hebben die de jaarlijkse begroting steunt.
Yassin Boutayeb
De VVD gaat met D66 en CDA in de volgende fase meeformeren. Dat heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz vanmiddag bekendgemaakt, nadat informateur Buma met de vijf hoofdrolspelers had gesproken. Komen de drie partijen eruit, dan leidt dat tot een minderheidscoalitie van 66 zetels. Dat betekent dat zij in de praktijk bij andere partijen steun voor hun plannen zullen moeten vinden. Informateur Buma zal later vandaag zijn eindverslag presenteren. De presentatie hiervan stond aanvankelijk gepland voor morgen.
Eerder vanmiddag liet Jesse Klaver (GL-PvdA) al blijken dat de formatie lijkt af te koersen op een minderheidskabinet waar zijn fusiepartij niet bij betrokken is. Hij haalde daarop uit naar Yesilgöz, menende dat de blokkade die zij tegen zijn partij opwierp, hiermee wordt beloond.
Tegenover de NOS spreekt Yesilgöz van een ‘prima stap’. Ze zei ook te hopen dat JA21 alsnog aanhaakt, al is dit niet de wens van D66. ‘Je kan niet eindeloos in je eigen voorkeuren hangen’, reageerde Jetten op zijn beurt. ‘Ik denk dat afgelopen week al heeft laten zien dat er geen logische en voor de hand liggende route is’, stelde hij tegenover de NOS.
Zo reageerde Yesilgöz op de gepresenteerde plannen van de D66 en CDA afgelopen week door te zeggen dat ze die ‘niet integraal naar de prullenbak’ zou verwijzen, ‘maar het is ook niet zo dat ik met twee voetnoten denk: het is klaar.’ De VVD-leider zou met name nog willen onderhandelen over de dossiers financiën en veiligheid.
Maartje Geels en Yassin Boutayeb
Lees ook: Pragmatisme en hoop op snelle formatie leiden Rob Jetten naar de VVD
Het belooft opnieuw een intensieve dag te worden voor Sybrand Buma. Na een weekend waarin de formatiegesprekken door gingen, gaat de informateur vandaag weer met de vijf hoofdrolspelers rond de tafel. Hij overlegt tijdens twee sessies met de fractievoorzitters van D66, CDA en VVD, het eerste gesprek vindt digitaal plaats. Daarnaast is Buma nog van plan Jesse Klaver van GroenLinks-PvdA en Joost Eerdmans van JA21 los van elkaar te spreken, ook digitaal. Vervolgens ontvangt hij D66, VVD en CDA in de Tweede Kamer.
Donderdag maakte Buma duidelijk dat hij geen mogelijkheden voor een werkbare coalitie voor zich zag. Dat gold wat hem betreft zowel voor een ‘werkbare meerderheidsvariant’ als voor een minderheidscoalitie. Een dag later gingen eerder genoemde vijf partijen met de informateur rond de tafel om de impasse alsnog te doorbreken en die gesprekken werden afgelopen weekend dus informeel voortgezet. De tijd dringt ondertussen: morgen presenteert Buma zijn eindverslag.
In Buitenhof zeiden oud-D66-minister Roger van Boxtel en oud-CDA-minister Cees Veerman gisteren dat ze vinden dat hun partijen moeten gaan praten met de VVD om alsnog een minderheidskabinet te vormen. Dat zou uitkomen op 66 zetels in de Tweede Kamer, in de Eerste Kamer is een meerderheid ver weg. Bronnen meldden gisteren aan persbureau ANP dat dit de inzet van vandaag is.
Hoewel VVD-leider Yesilgöz dit weekend beloofde te zullen nadenken over de verschillende kabinetsvarianten, sloot ze een kabinet met GL-PvdA nadrukkelijk opnieuw uit. Klaver zei op zijn beurt dat onderhandelingen over een minderheidskabinet met de VVD neer zouden komen op een beloning voor het structurele ‘blokkeergedrag’ van de partijleider.
Maartje Geels
Oud-D66-minister Roger van Boxtel en oud-CDA-minister Cees Veerman vinden dat hun partijen moeten gaan praten met de VVD om een minderheidskabinet te vormen. Dat zeiden de twee partijprominenten zondag bij Buitenhof.
Van Boxtel en Veerman, die beiden niet meer actief zijn in de politiek, zien op dit moment geen kans voor een meerderheidskabinet waarin ook GroenLinks-PvdA aanschuift. D66’er Van Boxtel had dat wel graag gezien maar moet concluderen dat het ‘niet voorhanden ligt’ nu de VVD de deur almaar dichthoudt voor die samenwerking. ‘Hoe spijtig ook.’
In plaats daarvan ziet hij in een minderheidskabinet met de VVD ‘misschien wel een hele goede formule’. Op de vraag of D66 daarmee de eigen voorkeur voor ook een linkse partij aan tafel opzij schuift zei Van Boxtel ‘ook pragmatisch’ te denken. ‘Je moet geen zinloos gevecht aangaan’.
Voor Veerman geldt dat hij sowieso minder ziet in een samenwerking van het CDA met GroenLinks-PvdA. Hij wijst erop dat de twee partijen nog middenin een fusie zitten en daardoor is er ‘geen eenduidigheid’ welke kant het opgaat. Volgens hem staat met name GroenLinks verder van het CDA af.
Beide prominenten erkennen dat zowel GroenLinks-PvdA als JA21 nodig is als een minderheidskabinet meerderheden in de Eerste en Tweede Kamer wil halen. ‘Die kunnen ook hun eisen stellen’, zei Veerman. Op de vraag van presentator Joost Vullings waarom zij nog zouden meewerken als ze geen plek in het kabinet krijgen, wezen de oud-ministers naar de ‘verantwoordelijkheid’ die ook oppositiepartijen dragen.
Om zo’n kabinet over de streep te trekken, is wel een andere, coöperatieve, opstelling van de VVD nodig, benadrukte Van Boxtel. ‘Dit is ook een oproep aan de VVD: kom uit die schuttersput.’
Hoewel Van Boxtel en Veerman op eigen titel aanschoven bij het programma, laten hun woorden wel doorschemeren wat er in Den Haag speelt. Het gebeurt geregeld dat prominenten zich uitspreken in tv-programma’s en daarmee indirect een breder gevoel bij een deel van de partij vertolken.
Hessel von Piekartz
De vijf hoofdrolspelers van deze kabinetsformatie hebben nog geen oplossing gevonden voor de impasse waarin de zoektocht naar een nieuw landsbestuur is beland. Dit weekeinde praten zij verder.
‘Zonder beweging blijft alles stilstaan’, zei informateur Sybrand Buma, die de afgelopen drie weken met alle partijleiders heeft gesproken over hun voorkeur voor een kabinet. ‘Maar de beweging kan ik niet zelf maken: die zal door de partijen zelf moeten worden gemaakt.’
Buma heeft verkiezingswinnaars Jetten (D66) en Bontenbal (CDA) enerzijds en de drie mogelijke coalitiepartners Yesilgöz (VVD), Klaver (GL-PvdA) en Eerdmans (JA21) anderzijds vrijdag expliciet opgeroepen zich dit weekend te bezinnen op hun verantwoordelijkheid en misschien wel over hun eigen blokkades heen te stappen. Buma realiseert zich dat dit ‘ingewikkeld’ is, want: ‘Zodra iemand beweegt is de vraag (vanuit media en achterban, red.): waarom ben je bewogen? Dat is een ingewikkelde klem voor partijen.’
Een klein sprankje hoop dat iemand toch met de ogen gaat knipperen, heeft Buma wel gekregen na het kringgesprek met de vijf partijleiders vrijdagochtend. ‘Men begrijpt ook dat daar enige beweging moet komen.’
De vijf partijleiders hielden zich op hun beurt allen op de vlakte, al prezen ze allen wel de goede onderlinge prettige sfeer en beloofden ze onderling veel te gaan bellen dit weekend. ‘Dit geeft veel stof tot nadenken, dus dat gaan we dit weekend doen’, zei D66-leider Jetten.
CDA-leider Bontenbal heeft het idee dat een weg uit de impasse zeker mogelijk is. ‘Ik neem aan dat iedereen zich verantwoordelijk voelt, dus ja, ik verwacht beweging omdat ik hoop en weet dat andere politieke leiders zich ook verantwoordelijk voelen voor de toekomst.’
Ook VVD-leider Yesilgöz heeft beloofd dat zij dit weekend gaat nadenken over de verschillende kabinetsvarianten. Zij benadrukt dat de inzet van de VVD onveranderd is: de liberalen willen koste wat kost niet in een kabinet met GL-PvdA stappen.
Klaver (GL-PvdA) gooide op zijn beurt juist alle deuren open. ‘Wij hebben geen enkele blokkade op deze partijen. Wij willen het gesprek aangaan.’ Eerdmans uitte zich wat terughoudender. ‘Wie weet is alles na het weekend anders’, zei de JA21-leider. Hij is in elk geval ‘zeker’ van plan om dit weekend met Jetten te bellen, de man die sterk aarzelt om met hem in een kabinet te stappen.
Natalie Righton
In een poging de impasse in de kabinetsformatie te doorbreken zitten de vijf hoofdrolspelers van de kabinetsformatie vrijdagochtend voor het eerst samen om tafel.
‘Vol verwachting klopt mijn hart’, zei D66-leider en beoogd premier Rob Jetten voor aanvang van de vergadering onder leiding van informateur Sybrand Buma. Donderdagavond liet Buma nog weten dat hij geen werkbaar meerderheidskabinet kan vinden.
Daarmee komt de optie van een minderheidskabinet van D66, CDA en VVD steeds nadrukkelijker in beeld. Maar omdat andere partijen niet al op vóórhand willen aangeven of ze zo’n minderheidskabinet zouden steunen, is het risico aanwezig dat deze constructie al op de eerste regeerdag naar huis wordt gestuurd via een motie van wantrouwen.
Vandaag hoopt Buma op een doorbraak. De meest voor de hand liggende optie is dat Klaver en Eerdmans binnenskamers beloven dat ze niet op dag één al een motie van wantrouwen gaan indienen tegen een minderheidskabinet van D66, CDA en de VVD.
Klaver leek vrijdagochtend voor aanvang van de vergadering toe te geven dat hij daarvoor openstaat. Op de vraag of hij alles wat uit zo’n minderheidskabinet zou komen ‘categorisch gaat weigeren, wegstemmen of bestraffen’, antwoordde hij: ‘Kijk, zo werkt het hier natuurlijk eigenlijk nooit in Den Haag.’
De leider van de linkse fusiepartij blijft echter benadrukken dat hij de keuze voor een minderheidskabinet een ‘cruciale fout’ zou vinden. ‘Als je ziet welke grote veranderingen er nodig zijn, dan denk ik echt dat het verstandig is dat we toewerken naar een meerderheidskabinet’, aldus Klaver. Daar wil GL-PvdA graag aan meewerken.
Een uitgesproken rustige Henri Bontenbal (CDA) noemde de ontstane situatie vrijdag ‘ingewikkeld’, maar hij zei ‘hoopvol’ te blijven: ‘Er zal vast ook weer een weg uit deze impasse komen.’
JA21-leider Joost Eerdmans zegt ondertussen ‘constructief in de wedstrijd te staan’. En - wonderbaarlijk - volgens Jetten blokkeert hij JA21 niet, dus ook die route zou nog open liggen. VVD-leider Yesilgöz liep bij binnenkomst door zonder vragen te beantwoorden.
Natalie Righton
In wat een laatste poging lijkt om op korte termijn nog een kabinet te vormen, ontvangt informateur Sybrand Buma in de loop van de ochtend de de partijleiders van D66, VVD, GroenLinks-PvdA en JA21. Zij moeten tegelijk met Buma in gesprek gaan over hoe het nu verder moet met de formatie.
Donderdagavond kwam Buma met het nieuws dat hij geen werkbare meerderheidskabinet kan vinden. Het alternatief is een minderheidskabinet, maar ook daarvoor lijkt onvoldoende steun te zijn.
Buma wil nu dus met de vijf grootste partijen overleggen over ‘hoe we samen verder gaan’. Tot nu toe wezen de partijleiders naar de informateur als er werd gevraagd naar de voortgang van de formatie, maar volgens Buma ligt er ‘bij hen ook een verantwoordelijkheid om een stap verder te gaan’. ‘Uiteindelijk moet er een kabinet komen.’
De vraag is nu of de gesprekken van vandaag nog iets gaan veranderen. VVD-leider Yeşilgöz blijft volhouden niet met GroenLinks-PvdA in een kabinet te stappen en D66 wil juist niet met JA21.
Dat een mogelijke uitkomst van de gezamenlijke gesprekken vandaag is dat de onderlinge verhoudingen tussen de partijen nog verder verslechteren, neemt Buma voor lief: ‘Zonder risico’s komen we niet verder, dus daar ben ik niet bang voor.’
Yassin Boutayeb
Informateur Sybrand Buma (CDA) ziet op dit moment geen mogelijkheden voor een werkbare coalitie. Dat geldt vooralsnog zowel voor een ‘werkbare meerderheidsvariant’ als voor een minderheidscoalitie met voldoende steun om ‘aan het werk te gaan’. Buma gaat morgen om tafel met D66, CDA, VVD, GroenLinks-PvdA en JA21 om te spreken over de vervolgstappen.
Van een impasse wilde Buma nog niet spreken. ‘Het is juist dat wat ik wil voorkomen.’ De informateur vindt dat het aan het vijftal partijen is om de verantwoordelijkheid te nemen ‘een stap verder te gaan’. De afgelopen twee dagen heeft de informateur met alle partijleiders gepraat over het tussenverslag van D66 en CDA. Op 9 december moet hij zijn definitieve verslag uitbrengen aan de Tweede Kamer.
Een meerderheidskabinet lijkt vooralsnog niet mogelijk omdat de VVD nog steeds GroenLinks-PvdA uitsluit. En zicht op een minderheidsvariant, bijvoorbeeld bestaande uit D66, het CDA en de VVD, is er volgens Buma ook nog niet. Andere partijen, zoals JA21 of GroenLinks-PvdA, willen nu nog geen ‘structurele steun’ toezeggen op bepaalde onderdelen. Het vastleggen van dat soort gedoogsteun is belangrijk vanwege de ‘grote opgaven’ waar een volgend kabinet voor staat, aldus Buma.
Partijleiders Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) zeiden na een gesprek met Buma eerder vandaag al dat de formatie zich in een ‘ingewikkelde’ fase bevindt. Volgens Jetten bestaat er op dit moment ‘geen duidelijke route’ naar een nieuwe regering.
Thom Canters
VVD-leider Dilan Yesilgöz is opgewekt uit het gesprek gekomen met informateur Sybrand Buma over de kabinetsformatie. Hoewel aankomende dinsdag pas bekend zal worden met welke partijen verkiezingswinnaars D66 en CDA verder willen praten over een nieuw landsbestuur, straalde Yesilgöz bij de vragen over de optie om een minderheidskabinet te gaan vormen met D66, CDA en VVD. In die variant zou dus geen plek zijn voor JA21 aan de onderhandelingstafel.
Yesilgöz heeft de hele verkiezingscampagne volgehouden dat ze graag een ‘centrumrechts kabinet’ wil met D66, CDA, VVD én JA21. Dat is nog steeds zo, zei ze vanmiddag, maar daarbij liet ze ook de veelzeggende woorden vallen: ‘Ik heb geen bondjes, met niemand.’
JA21-leider Joost Eerdmans had eerder op de ochtend juist nog laten weten dat JA21 alleen met VVD in een kabinet wil stappen. Yesilgöz lijkt hem net iets minder stevig vast te houden.
‘We hebben altijd al over een minderheidskabinet gezegd dat dat niet onze voorkeur heeft. Maar we hebben niet gezegd dat we principieel voor of tegen zijn’, zei Yesilgöz. Daarmee lijkt de positie van JA21 wiebelig te worden.
Natalie Righton
Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) heeft na afloop van zijn gesprek met informateur Buma hard uitgehaald naar de VVD en laat D66 en CDA weten dat zij een ‘cruciale fout’ maken als zij kiezen voor een minderheidskabinet met de liberalen. ‘Het is het belonen van het blokkeergedrag van de VVD. Het is de arrogantie van de macht.’
Klaver ziet dat de afgelopen dagen steeds nadrukkelijker gespeculeerd wordt over een minderheidsvariant van D66, VVD en CDA. Door blokkades en bezwaren over en weer zou dit nog de enige optie zijn om een kabinet op het bordes te kunnen krijgen. Een van de weinige levensvatbare meerderheidsvarianten zou met GroenLinks-PvdA zijn, maar dat is voor de VVD onbespreekbaar, terwijl D66 en CDA daar wel open voor staan.
Klaver wilde niet zeggen of Buma binnenskamers aanstuurt op een kabinet Jetten/Bontenbal/Yesilgöz. Achter de schermen valt bij GroenLinks-PvdA inmiddels te horen dat de partij de afgelopen weken geen signalen vanuit D66 en CDA heeft gehad dat zij welkom zijn aan de onderhandelingstafel. Klaver heeft Buma meegegeven nog steeds open te staan voor inhoudelijke gesprekken.
In de richting van Jetten en Bontenbal was Klaver eveneens hard. ‘D66 en CDA hebben de verkiezingen gewonnen met de belofte dat we het anders zouden gaan doen in dit land. Dat we zouden gaan samenwerken. Het belonen van de blokkade van de VVD hoort daar niet bij.’
Avinash Bhikhie
JA21-leider Joost Eerdmans ziet in het formatiedocument van D66 en CDA voldoende aanknopingspunten om verder te praten over de vorming van een kabinet. Wat Eerdmans betreft wordt dat een ‘centrumrechtse’ variant met de VVD erbij. ‘Die optie moet worden verkend’, zei hij donderdag na afloop van zijn bezoek aan informateur Sybrand Buma. Volgens Eerdmans zouden deze vier partijen er op de inhoud uit moeten kunnen komen.
Hoewel D66 en CDA in hun ‘positieve agenda’ voorstellen doen die moeilijk liggen bij JA21, staat Eerdmans open voor onderhandelingen. Zo willen Jetten en Bontenbal onder meer rekeningrijden invoeren, de Spreidingswet behouden, de stikstofcrisis aanpakken en meer Europese samenwerking. ‘Het document is geen rechts verhaal. Dat zal op een aantal fronten naar rechts getrokken moeten worden. Maar het is wel een begin.’
Eerdmans is wel zeer positief over de plannen met betrekking tot het bedrijfsleven, de arbeidsmarkt, economie en regeldruk.
De komende dagen zal D66 moeten besluiten of zij het gesprek met JA21 aan willen gaan. Op onder meer asiel en stikstof, maar ook steun aan Oekraïne en Europese samenwerking liggen de twee partijen mijlenver uit elkaar. Daarnaast telt een coalitie van D66, VVD, CDA en JA21 op tot 75 zetels. Dat is geen meerderheid, maar wel voldoende om moties van wantrouwen naast zich neer te kunnen leggen. Ook haalt deze combinatie bij lange na geen meerderheid in de Eerste Kamer.
Buma praat vandaag ook nog met Jesse Klaver (GL-PvdA), Dilan Yesilgöz (VVD) en Geert Wilders (PVV). Daarna maakt hij met Jetten en Bontenbal de balans op.
Avinash Bhikhie
Informateur Sybrand Buma (CDA) ontvangt vanaf 10.00 uur de fractievoorzitters van de grotere partijen in de Tweede Kamer. Hij gaat op zoek naar aanknopingspunten met het door hem gepresenteerde formatiedocument van D66 en het CDA. Buma spreekt achtereenvolgens met Joost Eerdmans (JA21), Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA), Dilan Yesilgöz (VVD) en Geert Wilders (PVV).
Hoewel het tussentijdse verslag voorzichtig positieve geluiden ontlokte bij zowel Yesilgöz als Klaver, lijkt de VVD de beste papieren te hebben om in een coalitie te komen. Met name de passages over het strengere asielbeleid worden in Den Haag opgevat als een signaal dat de formerende partijen rechtsaf willen slaan.
Het is zeer de vraag of een centrumrechtse coalitie kan rekenen op een meerderheid in de Tweede Kamer. Daarvoor is in ieder geval JA21 nodig (met de partij van Eerdmans erbij komen D66, CDA en VVD uit op 75 zetels), en dan nog komen de partijen een zetel tekort. Bovendien is het hoogst onzeker of D66 een samenwerking met de radicaal-rechtse partij ziet zitten.
Het bezoek van Wilders aan de informateur zal neerkomen op een formaliteit. Al lang is duidelijk dat D66 en het CDA niet met de PVV in zee willen, waardoor de partij is veroordeeld tot de oppositie.
Gisteren sprak Buma al met de kleinere partijen. Na de gesprekken met de verschillende fractievoorzitters van vandaag, schuiven Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) zelf aan bij de informateur.
Jasper Daams
Lees ook: GL-PvdA voelt hoe de deur naar het kabinet langzaam dichtvalt, bij VVD is het enthousiasme groot
Informateur Sybrand Buma voert vanmiddag overleg met de leiders van de kleinere partijen. Ondanks hun kleine zetelaantal zijn ze mogelijk cruciaal om een kabinet aan een meerderheid te helpen of om steun te geven in een gedoogconstructie.
Buma gaat onder meer aan tafel met SP-leider Jimmy Dijk, die vooraf aangaf dat een meerderheidskabinet zijn voorkeur heeft. ‘Zodat er ook wat stabiliteit is, de komende tijd. En niet nog meer ruzie en gedoe’. Zelf herhaalde Van Dijk dat hij wil dat zijn partij oppositie gaat voeren, zeker met oog op de zorgplannen die D66 en CDA gisteren presenteerden.
BBB-leider Caroline van der Plas richtte haar pijlen op het agrarisch beleid dat de twee formerende partijen tot dusver hebben uitgestippeld. Van der Plas hekelt dat in een uiterst geval boeren gekort kunnen worden op dier- of fosfaatrechten, mochten de stikstofdoelen in 2035 niet worden gehaald. Gedwongen krimp ligt daarmee weer op tafel, meent de BBB-voorvrouw. ‘Al lezende word ik niet echt warm van het D66/CDA-stuk. Noch op stikstof, noch op asiel, noch op financiën’, reageerde ook SGP-partijleider Chris Stoffer.
Volt-leider Laurens Dassen was positiever en zei open te staan voor het gedogen van een minderheidsregering. Maar wordt JA21 daarin betrokken, dan wordt dit wel ‘erg moeilijk’, aldus Dassen. Ook 50PLUS zegt te willen meewerken aan een minderheidskabinet. ‘Dan heb je per onderwerp invloed. Dat is een veel gunstigere situatie voor ons’, aldus partijleider Struijs na zijn gesprek met Buma.
Voorafgaand zei Buma te hopen dat alle fracties ‘met een open blik’ naar het stuk te zullen kijken dat gisteren werd gepresenteerd. Het tussenverslag werd gisteravond overhandigd aan de nieuwe Kamervoorzitter. Het resultaat van de gesprekken tussen de twee partijen is tot dusver dat de Spreidingswet behouden blijft en dat in 2035 de laatste stikstofdoelen gehaald moeten worden. Onder het vorige kabinet, Schoof-1, stonden beide maatregelen op de tocht.
Maartje Geels
Na de presentatie van het tussentijdse verslag ontvangt informateur Sybrand Buma (CDA) vandaag de leiders van de kleinere fracties in de Tweede Kamer. Buma wil weten of de partijen op basis van het gisteren gepresenteerde document een rol voor zichzelf zien in een nieuwe coalitie.
Buma spreekt vanaf 10 uur met achtereenvolgens Laurens Dassen (Volt), Chris Stoffer (SGP), Jimmy Dijk (SP), Jan Struijs (50Plus), Mirjam Bikker (CU), Stephan van Baarle (Denk), Esther Ouwehand (PvdD), Lidewij de Vos (FvD) en Caroline van der Plas (BBB). De meeste van deze partijen behaalden bij de verkiezingen drie of minder zetels. Alleen FvD en BBB werden groter, met respectievelijk zeven en vier zetels.
Hoewel onder andere de BBB en 50Plus de voorbije weken weleens zijn genoemd als mogelijke coalitiepartner, wordt het naar verwachting morgen pas echt spannend. Dan praat Buma met de grotere partijen. De formerende partijen hebben daarvan alleen de PVV categorisch uitgesloten.
Daarom zal met name worden uitgekeken naar de gesprekken met VVD-leider Dilan Yesilgöz en Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA). In een reactie op het tussentijdse verslag schreef laatstgenoemde op X ‘voldoende aanknopingspunten’ te zien voor ‘inhoudelijke onderhandelingen over een meerderheidskabinet’. Yesilgöz hield op haar beurt vast aan haar veel gebezigde verkiezingsboodschap: zij wil praten over een ‘centrumrechts kabinet’.
Jasper Daams
Met onder meer strengere asielmaatregelen, de terugkeer van het stikstoffonds en de invoering van het rekeningrijden slaan D66 en CDA de eerste inhoudelijke piketpalen voor het vervolg van de formatie. Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) nodigen alle partijen uit verder te praten over hun voorstellen.
Lees de belangrijkste op een rij in deze analyse van politiek verslaggevers Avinash Bhikhie en Hessel von Piekartz.
Landbouworganisatie LTO ziet in het tussentijdse verslag veel eigen aanbevelingen over de stikstofaanpak terug, maar maakt zich zorgen over de volgorde. Volgens de plannen van D66 en het CDA moet de stikstofuitstoot eerst flink omlaag, voordat boeren nieuwe vergunningen kunnen krijgen voor bijvoorbeeld investeringen of aanpassingen op het erf.
De behartiger van boerenbelangen noemt het ‘zeer zorgwekkend’ dat nieuwe vergunningen pas mogelijk worden als ‘voldoende stikstof is gereduceerd’. Volgens LTO is de verstrekking van vergunningen juist de sleutel om uit de huidige stikstofimpasse te komen. ‘Boeren en tuinders kunnen niet investeren in emmissiebeperkende maatregelen omdat zij daarvoor geen vergunning krijgen’, aldus LTO.
Een aanbeveling van LTO die D66 en het CDA wel hebben meegenomen, is een stikstofaanpak waarbij het tegengaan van de uitstoot van veehouderijen bij de kwetsbaarste natuurgebieden prioriteit krijgt. Ook het advies om boeren zelf te laten bepalen hoe ze reductiedoelen moeten behalen, is overgenomen in het formatiestuk.
Ondernemersclubs VNO-NCW en MKB-Nederland zijn optimistischer. ‘Het stuk van de formerende partijen ademt de positieve energie die Nederland nodig heeft’, schrijven zij. Er zijn onder meer lovende woorden voor het feit dat D66 en CDA schrijven dat het verdienvermogen van Nederland moet verbeteren. Verder zijn de organisaties positief over de plannen om de energiekosten voor bedrijven te verlagen en over het voornemen van de partijen om zich internationaler te willen opstellen.
Ook universiteiten en studenten zijn tevreden over het formatiestuk. De keuze om te investeren in kennis en innovatie zijn ‘belangrijke stappen om Nederland welvarend, gezond en veilig te houden’, aldus voorzitter Caspar van den Berg van Universiteiten van Nederland (UNL). Sarah Evink, voorzitter van het Interstedelijk Studenten Overleg, schrijft: ‘Eindelijk wordt er weer geïnvesteerd in universiteiten en hogescholen, het onderwijs heeft deze investeringen echt hard nodig.’
Jasper Daams
Een maand na de verkiezingen hebben D66 en CDA een formatiedocument gepresenteerd dat maar weinig partijen zodanig zal afschrikken dat ze niet meer verder willen praten over een gezamenlijk kabinet. ‘Wij bieden een uitgestoken hand.’
Lees hier de volledige analyse van politiek verslaggever Natalie Righton.
Als woensdag alle kleine partijen op bezoek zijn geweest bij informateur Buma om hun mening te geven over de ‘uitnodiging’ van Jetten en Bontenbal, wordt het donderdag spannender: dan komen de grote fracties op bezoek die Buma nodig heeft om een kabinet op de been te krijgen.
Jetten en Bontenbal hebben hun stuk opgesteld langs grote lijnen, zonder al erg in te zoomen op details. Zij wilden duidelijk ruimte inbouwen om nog te kunnen onderhandelen met partijen die later aanschuiven. Zowel de VVD als GL-PvdA zal in het stuk meteen wat punten hebben gezien die moeilijk liggen.
Zo stellen Jetten en Bontenbal voor om te snijden in het basispakket voor de zorgverzekeringen: ‘Niet-effectieve behandelingen schrappen we in overleg met het zorgveld’. GL-PvdA is waarschijnlijk niet tegen het schrappen van niet-effectieve behandelingen, maar voerde in het algemeen wel campagne tegen zorgbezuinigingen. Ook de handhaving van het huidige eigen risico, zoals CDA en D66 voorstellen, ligt moeilijk bij de roodgroene fusiepartij. Die voerde campagne met de belofte van een forse verlaging.
Bij de VVD zal het voorstel om de hypotheekrenteaftrek af te bouwen niet goed zijn gevallen. Partijleider Yesilgöz voerde daar fel campagne tegen. Zij beloofde haar kiezers dat zij niet in een regering stapt die tornt aan de aftrek.
Zowel Klaver als Yesilgöz ziet vooralsnog echter geen belemmering om aan tafel te komen. ‘In een volgende ronde zullen zaken moeten worden aangevuld en ingevuld’, aldus Yesilgöz in haar eerste reactie.
Ook Klaver wil graag praten: ‘Het is nog niet sociaal en groen genoeg, maar we zien voldoende aanknopingspunten voor inhoudelijke onderhandelingen over een meerderheidskabinet.’
Raoul du Pré
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het COA zijn blij dat de Spreidingswet overeind blijft in de plannen van het CDA en D66. In tegenstelling tot het kabinet-Schoof willen de formerende partijen niet tornen aan de wet, die voorziet in een eerlijke verdeling van asielzoekers over het land.
De VNG laat weten ‘blij verrast’ te zijn met het document. ‘De onderhandelaars maken terecht stevige en betekenisvolle keuzes om Nederland weer in beweging te krijgen. Dat is moedig en broodnodig’, aldus voorzitter Sharon Dijksma. De vereniging ziet haar inbreng ‘op tal van terreinen’ terug en zegt ‘van harte bereid’ tot samenwerking met een nieuw kabinet op het gebied van woningbouw, economie en het asieldossier.
De plannen kunnen ook op de goedkeuring rekenen van het COA. Het opvangorgaan ziet dat D66 en het CDA duidelijke keuzes maken voor een stabiel asielbeleid, en dat is volgens de organisatie ‘cruciaal voor een werkbare uitvoering’. Het COA ziet in het document ‘voorstellen die stabiele en menswaardige opvang mogelijk maken’.
Milieudefensie is minder enthousiast over het verslag van de informateur. Het is ‘goed dat de klimaatdoelen overeind blijven, maar er is wel meer nodig’, zegt directeur Donald Pols. De formerende partijen zouden te weinig oog hebben voor ‘grote vervuilende bedrijven’, terwijl die ‘cruciaal zijn om gevaarlijke klimaatverandering te stoppen’.
Jasper Daams
Voor het financiële kader van het kabinet dat zij hopen te vormen, grijpen Jetten en Bontenbal deels terug op de afspraken van Rutte III en IV, de kabinetten waarvan zij tot 2024 samen deel uitmaakten. Het belangrijkste voorbeeld is hun afspraak dat de staatsschuld tijdelijk mag oplopen om geld te kunnen storten in een ‘Nationale Investeringsinstantie’.
Die moet gericht gaan investeren in ‘de verduurzaming van de industrie, opschaling van duurzame energie en projecten met een positief effect op het nationale verdienvermogen’.
De bestaande investeringsfondsen Invest NL en Invest International vormen daarvoor de basis. ‘Met een substantieel startkapitaal kan deze instelling risicodragende financiering beschikbaar stellen voor investeringen in noodzakelijke transities en innovatie. Deze investeringsbank bevat publiek/privaat financieringsinstrumentarium en geeft meerjarige garanties af, ook met als doel om kapitaal van institutionele beleggers te mobiliseren.’
Raoul du Pré
Informateur Sybrand Buma pakt door: hij ontvangt woensdag meteen de leiders van alle ‘kleine partijen’ in de Tweede Kamer (van een tot zeven zetels) om met hen de ‘uitnodiging’ van D66-leider Jetten en CDA-leider Bontenbal door te nemen.
Achtereenvolgens Laurens Dassen (Volt), Chris Stoffer (SGP), Jimmy Dijk (SP), Jan Struijs (50Plus), Mirjam Bikker (CU), Stephan van Baarle (Denk), Esther Ouwehand (PvdD), Lidewij de Vos (FvD) en Caroline van der Plas (BBB) komen op bezoek.
Buma wil van hen horen of zij een rol voor zichzelf zien in een coalitie die gaat regeren op basis van het dinsdag verschenen stuk van CDA en D66.
Een paar partijen doen zeker niet mee. PVV-leider Wilders, die door Jetten en Bontenbal is uitgesloten van deelname, ziet in hun stuk ‘een dikke middelvinger naar Nederland’. Ook SP-leider Jimmy Dijk is niet enthousiast. Hij ziet ‘een neoliberale visie die meer ongelijkheid en polarisatie veroorzaakt’.
Raoul du Pré
Over het Defensiebeleid hebben D66 en CDA waarschijnlijk niet al te lang hoeven onderhandelen. Hun verkiezingsprogramma’s waren het hierover in grote lijnen al eens.
Het is dan ook niet verrassend dat zij samen streven naar een forse verhoging van de defensie-uitgaven tot aan de nieuwe NAVO-norm van 3,5 procent van het bruto binnenlands product. De krijgsmacht groeit fors, van zo’n 80 duizend mensen nu naar ‘minstens’ 122 mensen duizend mensen in 2030.
Het leger moet bovendien veel sneller kunnen opschalen in geval van nood. Daarom komt er een ‘selectieve opkomstplicht’, naar het voorbeeld van Zweden: alle jongeren moeten een enquête invullen, vervolgens worden de meest gemotiveerde en geschikte kandidaten geselecteerd voor een militaire basisopleiding.
De partijen tonen zich compromisloos als het gaat om de steun aan Oekraïne: ‘Het pad van de Oekraïners naar NAVO- en EU-lidmaatschap is onomkeerbaar.’
Raoul du Pré
In hun gezamenlijke stuk pleiten Jetten en Bontenbal voor modernisering van het VN-vluchtelingenverdrag. Dat moet het mogelijk maken om asielaanvragen voortaan ‘buiten Europa’ af te handelen en zo dus te voorkomen dat mensen die niet welkom zijn het Europees grondgebied betreden. Mensen die wel door de procedure komen, zullen worden verdeeld over de Europese landen.
Daarmee sluiten de partijen in grote lijnen aan bij het Europees Migratiepact dat komend jaar van kracht wordt. Dat voorziet in gesloten opvangcentra aan de Europese buitengrenzen, waar mensen dus hun procedure moeten afwachten. ‘Om te waarborgen dat deze opvanglocaties veilig en menswaardig zijn gaat Nederland hieraan bijdragen.’
Verder nemen de partijen veel over van de asielwetten die door het kabinet-Schoof al zijn klaargelegd. Zo willen ook zij een tweestatusstelsel voor asielzoekers: permanente verblijfsvergunningen zijn er dan alleen nog voor mensen die persoonlijk bedreigd of vervolgd worden in eigen land. Mensen op de vlucht voor oorlog of natuurgeweld, krijgen hooguit een tijdelijke verblijfsvergunning en voor hen gelden ook veel hogere drempels om hun familieleden te laten nareizen.
Om de asielopvang in eigen land in goede banen te leiden, blijft de Spreidingswet voor de verdeling van asielzoekers over alle gemeenten van kracht (het kabinet-Schoof wilde die intrekken).
Om de integratie te bevorderen, krijgen asielzoekers met een goede kans op een verblijfsvergunning na een maand in de asielprocedure het recht om aan het werk te gaan.
Over arbeidsmigranten schrijft het duo dat zij nu te vaak slachtoffer zijn van uitbuiting en misstanden. ‘We willen weg van laagbetaalde arbeidsmigratie en naar gerichte arbeidsmigratie voor sectoren die maatschappelijk en economisch belangrijk zijn’. Welke sectoren dat zijn, vermeldt het stuk niet.
Raoul du Pré
In het vierde kabinet-Rutte (2021-2023) stonden D66 en CDA vaak nog tegenover elkaar in het stikstofbeleid, maar Jetten en Bontenbal hebben elkaar nu gevonden in een lange reeks maatregelen waarmee zij het probleem hopen op te lossen. Daarmee keren zij deels terug naar het beleid van Rutte IV dat door het kabinet-Schoof – met daarin de BBB – werd stopgezet.
Zo keert het stikstoffonds terug waaruit het natuurherstel en de ‘transitie’ van het platteland gefinancierd moeten worden. Dat fonds was er al tot 2024, maar werd toen afgeschaft omdat het kabinet-Schoof het geld aan andere dingen wilde besteden. Ook de ‘gebiedsgerichte aanpak’ keert terug: boeren krijgen duidelijkheid over hoeveel zij mogen uitstoten. ‘De boer mag zelf invullen hoe hij of zij dit voor elkaar krijgt.’ Als het nationale stikstofdoel van 2035 niet gehaald wordt, ‘kan als ultieme remedie worden gekort op dier- of fosfaatrechten’.
Als een boerderij overgaat naar een nieuwe eigenaar (buiten de familie) worden de dier- en fosfaatrechten afgeroomd. ‘Zo dringen we de uitstoot van ammoniak terug, maar ontzien we de boerenfamilies.’
Raoul du Pré
De woningbouw is prioriteit nummer één voor het nieuwe kabinet waarvan Jetten en Bontenbal graag het motorblok willen vormen.
Zij borduren daarbij voort op veel maatregelen die al door voorgaande kabinetten in gang zijn gezet, maar ze willen daarmee meer tempo maken. ‘We willen waar mogelijk bestaande bouw optoppen, voegen straatjes toe aan bestaande wijken en bouwen tegelijk nieuwe buurten en steden.’
30 procent van de nieuwbouw moet bestaan uit woningen voor de sociale huur, tweederde deel moet bestaan uit ‘betaalbare woningen’.
Om er meer vaart in te krijgen, willen de partijen fors schrappen in de mogelijkheden om bezwaar te maken tegen woningbouwprojecten. Mensen krijgen slechts één mogelijkheid om in beroep te gaan (stapelen van procedures wordt onmogelijk), er komen vaste uitspraaktermijnen en de drempels voor bezwaar en beroep gaan omhoog.
Woningdelen wordt makkelijker. Familie- en mantelzorgwoningen op eigen terrein worden vergunningvrij. Hospitaverhuur wordt makkelijker. Voor gemeenten wordt het eenvoudiger om zelf grond tegen redelijke prijzen aan te kopen. Voor de langere termijn komen er 21 grootschalige nieuwbouwlocaties. ‘Dat kunnen nieuwe wijken zijn, maar ook nieuwe steden.’
Raoul du Pré
Als het aan D66 en het CDA ligt, bouwt het komende kabinet de hypotheekrente af, blijft de Spreidingswet voor asielzoekers bestaan en wordt voor automobilisten het rekeningrijden ingevoerd. Ook wordt het moeilijker om bezwaar te maken tegen woningbouwprojecten.
Dat schrijven de partijleiders Rob Jetten (D66) en Bontenbal (CDA) in hun gezamenlijk stuk dat zij ‘Uitnodiging’ hebben gedoopt. Daarin proberen zij andere Tweede Kamerfracties over te halen met hen in zee te gaan. ‘Dit is een uitgestoken hand’, aldus het duo. ‘Een uitgestoken hand aan partijen die met ons willen werken aan een plan om Nederland weer vooruit te helpen.’
Zij sturen het stuk ook alle gemeenten, provincies, vakbonden, werkgevers en maatschappelijke organisaties, met het verzoek om ook ‘mee te bouwen aan de toekomst van Nederland’.
Informateur Buma bespreekt het stuk de komende dagen met alle andere fractieleiders in de Tweede Kamer. De bedoeling is dat uit die gesprekken blijkt of voldoende andere partijen willen aanhaken en op z’n minst mee willen praten over de verdere uitwerking van de plannen.
Raoul du Pré
D66 en CDA hebben volgens Rob Jetten ‘grote knopen doorgehakt’ tijdens hun inhoudelijke onderhandelingen over een toekomstig kabinet. Henri Bontenbal spreekt over een ‘vrij gedetailleerd plan met concrete keuzes’.
Dinsdagmiddag rond 17.00 uur presenteren de leiders van D66 en CDA het resultaat van de onderhandelingen die zij afgelopen drie weken met elkaar voerden over de toekomst van Nederland. Het gaat onder meer om de politieke keuzes die het duo maakt op het gebied van economie, woningbouw en stikstof.
Lees hier het hele bericht van politiek verslaggever Natalie Righton.
Het demissionaire kabinet neemt afstand van een verdachtmakende tweet van vicepremier Mona Keijzer (BBB) over de NOS. Dat meldt de omroep vrijdag.
Eerder deze week maakte de omroep zijn vertrek van X bekend, vanwege de desinformatie en haatreacties die op het platform rondgaan. Daarop reageerde een anonieme gebruiker: ‘Maar wie moet hier dan voortaan de beslist betrouwbare informatie van het ministerie van gezondheid van Hamas letterlijk overtikken?’. Keijzer schreef op haar beurt: ‘Dat blijven ze doen. Ze krijgen hier alleen geen weerwoord meer. Lekker rustig.’
Demissionair premier Schoof zou Keijzer op de uitlating hebben aangesproken. Dat gebeurde niet tijdens de ministerraad, maar volgens de NOS wel ‘rond die wekelijkse vergadering van het kabinet’. De omroep citeert de demissionaire premier vanavond: ‘Zij hebben de vrijheid om hierover besluiten te nemen. Dat is niet aan de overheid of de politiek.’ Voor aanvang van de ministerraad reageerde minister Hermans (VVD) eveneens kritisch. Dat zou ook voor defensieminister Brekelmans hebben gegolden.
Het bericht kwam de BBB-bewindsvrouw ook op kritiek van de Tweede Kamer te staan. Keijzer nam haar woorden desondanks niet terug en weigerde, ten overstaan van journalisten, verdere toelichting te geven. ‘Voor kritiek staat de deur open bij de NOS. Voor verdachtmakingen niet’, reageerde NOS-hoofdredacteur Giselle van Cann eerder vandaag.
Maartje Geels
Eerste Kamerlid namens de BBB Arie Griffioen stapt over naar D66. Dat schrijft hij in een brief aan Eerste Kamervoorzitter Mei Li Vos. De BBB is hem te rechts geworden. Hij volgt daarmee senator Robert Croll, die deze zomer al van fractie wisselde in de Eerste Kamer.
Griffioen schrijft dat de BBB zich ‘steeds nadrukkelijker’ heeft ‘gepositioneerd aan de rechterzijde van het politieke spectrum’ en dat dit hem tot een ‘diepgaande innerlijke en politieke afweging gebracht heeft. Griffioen, afkomstig uit de lokale politiek in Zandvoort, voerde onder meer het woord over asiel. Hij is het er niet mee eens dat de BBB zich tegen de spreidingswet keerde.
Het is een hard gelag voor BBB. De partij werd na de Provinciale Statenverkiezingen in 2023 de grootste partij met zestien zetels, maar daar zijn er nu nog maar twaalf van over. GL-PvdA is met veertien zetels nu de grootste fractie. Eerder deze zomer stapte ook senator Croll over naar D66. Dat is zeer opmerkelijk, aangezien de partijen op gebied van landbouw en stikstof elkaars tegenpolen zijn.
Fractievoorzitter Lagas van de BBB zegt ‘overvallen’ te zijn door het besluit van Griffioen, dat zij in de media moest vernemen. ‘We zijn wel een einzelgänger kwijt, wat het in de fractie ook wel een beetje makkelijker maakt’, aldus Lagas.
D66 heeft nu zeven senatoren. Het is een welkome opsteker voor de partij in de formatie, waarbij ook gekeken moet worden naar het behalen van meerderheden in de Eerste Kamer. Een coalitie die in beide Kamers een meerderheid heeft is echter nog steeds niet voorhanden.
D66-leider Rob Jetten laat op X weten dat Griffioen wat hem betreft ‘een zorgvuldige afweging’ heeft gemaakt. ‘Gedreven door zijn overtuiging dat hij alleen vanuit een plek die past bij zijn waarden het verschil kan maken.’
Dylan van Bekkum
Na zo’n anderhalve week te hebben gesproken met deskundigen uit verschillende werkvelden, beginnen D66 en het CDA met het schrijven van een conceptdocument. Deze tekst moet aantrekkelijk zijn voor andere partijen om mee te doen aan een nieuwe regering, zeiden Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA) voorafgaand aan de ontmoeting met informateur Sybrand Buma (CDA).
De formerende partijen proberen elkaar in deze fase van de formatie te vinden op vijf belangrijke thema’s: asiel, wonen, stikstof, defensie en klimaat. Daarvoor spraken de onderhandelaars van beide partijen deze en vorige week niet alleen met elkaar, maar ook met deskundigen uit verschillende werkvelden.
Daar komen de komende tijd geen experts meer bij, hebben de partijleiders vandaag laten weten. Hoewel CDA-leider Bontenbal vorige week zei dat er gedurende de gesprekken met deskundigen ook al werd geschreven, gaat de focus nu helemaal op het conceptdocument, waarbij andere partijen zich later kunnen aansluiten. Vandaag beginnen de partijleiders en hun secondanten met schrijven over migratie, wonen en stikstof, aldus Jetten.
Informateur Buma zei gisteren te mikken op 9 december als deadline voor de concepttekst. Eerder wordt lastig, voegde hij toe. Jetten en Bontenbal denken dat er voor die datum iets op tafel kan liggen waarmee ze met andere partijen in gesprek kunnen gaan.
Jasper Daams
D66-leider Rob Jetten en Henri Bontenbal (CDA) gaan vandaag met informateur Sybrand Buma in gesprek over de begroting en het economisch beleid. Vanmiddag ontvangen zij een reeks deskundigen, onder wie Kim Putters van de Sociaal-Economische Raad, Ingrid Thijssen van werkgeversorganisatie VNO-NCW en FNV-voorzitter Dick Koerselman.
De gesprekken beginnen om 11.00 uur. Dan ontvangt Buma de twee partijleiders en hun secondanten Jan Paternotte (D66) en Bart van den Brink (CDA). Een half uur later schuiven ambtenaren van het ministerie van Financiën aan, in de loop van de dag gevolgd door in totaal acht experts. Vorige week spraken Jetten en Bontenbal al met tientallen deskundigen over onderwerpen als wonen, stikstof, asiel en klimaat.
De bedoeling is dat Jetten en Bontenbal na drie weken onderhandelen op 9 december een concept-regeerakkoord presenteren. Daarna krijgen andere partijen de mogelijkheid om zich bij de plannen van D66 en CDA aan te sluiten.
Daan de Vries
D66 en CDA willen volgende week ook op informele basis met andere partijen praten, zei D66-leider Rob Jetten na afloop van de eerste week onder leiding van informateur Sybrand Buma. De twee partijen zijn op dit moment bezig met het opstellen van een document dat de basis moet vormen voor een regeerakkoord. Andere partijen zouden zich daar dan bij aan moeten sluiten.
Volgens Jetten is het belangrijk om in deze fase al met andere partijen te spreken, omdat meerdere van hen nodig zijn om uiteindelijk ‘die inhoudelijke agenda voor elkaar te boksen’. Jetten zegt dat het om verschillende partijen en Kamerleden gaat. Het is nog niet de bedoeling dat er over de inhoud wordt onderhandeld. Wel willen D66 en CDA kijken hoe anderen naar hun plannen kijken.
CDA-leider Henri Bontenbal benadrukte dat er geen andere partijen aan de onderhandelingstafel worden uitgenodigd voordat er een akkoord is tussen zijn partij en D66.
Informateur Sybrand Buma vindt het een goede zaak dat Jetten en Bontenbal in informele sfeer aan de koffie gaan met andere partijleiders, in plaats van er officiële gesprekken van te maken. ‘Om echt af te tasten: hoe sta je erin en hoe denk je samen te kunnen werken.’ Hij sluit niet uit dat het later toch tot gesprekken komt met ook hem erbij.
Afgelopen week hebben Jetten en Bontenbal gesprekken gevoerd met deskundigen over de economie, stikstof, asiel en klimaat. Daarbij is ook al aan teksten geschreven, aldus Bontenbal. Maandag wordt nog gesproken over de financiën en economische hervormingen, een dag later komt het Centraal Planbureau langs. Buma: ‘Dan hoop ik dat we een eind op weg zijn in het maken van de keuzes.’
Thom Canters
PVV-leider Geert Wilders wordt de tweede plaatsvervanger van de nieuw verkozen Tweede Kamervoorzitter Thom van Campen. Dat maakte Van Campen eerder donderdag bekend, voorafgaand aan een debat. Van Campen wordt in eerste instantie vervangen door Wieke Paulusma (D66), maar als ook zij niet kan, neemt Wilders de voorzittershamer over in de plenaire zaal.
Op X schrijft Wilders dat ‘iemand ervoor moet zorgen dat het Presidium zich klein maakt en zich vooral - bij voorkeur alleen - met zaken als koffie en wc-papier bezighoudt’.
Wilders’ partijgenoot Martin Bosma moest eerder deze week zijn positie als Kamervoorzitter afstaan aan Van Campen. Bosma verloor na drie rondes van de VVD'er. Wilders was eerder ook ondervoorzitter van de Kamer, in de periode dat Gerdi Verbeet Kamervoorzitter was (2006-2012).
Naast Wilders en Paulusma zijn ook de Kamerleden Marjolein Moorman (GroenLinks-PvdA), Harmen Krul (CDA), Joost Eerdmans (JA21) en Ingrid Michon-Derkzen (VVD) toegetreden tot het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer.
ANP
Informateur Sybrand Buma spreekt morgen opnieuw met Henri Bontenbal (CDA) en Rob Jetten (D66) en hun secondanten. Op tafel liggen de thema’s defensie en veiligheid. In het kader daarvan zal ook een vertegenwoordiging van de Navo aanschuiven. Beide partijen hebben zich in hun verkiezingsprogramma gecommitteerd aan de Navo-norm van 3,5 procent en beide willen daarnaast de steun aan Kyiv volhouden.
Vandaag spraken de partijleiders, die de komende weken samen een formatieplan schrijven, over het stikstofprobleem, de landbouw en de natuur. De twee partijen lagen wat dat betreft voorheen niet op één lijn, erkende D66-leider Jetten vanmorgen. Inmiddels willen beide partijen de stikstofuitstoot fors terugdringen om vergunningverlening weer op gang te brengen.
‘Het is het bewijs dat er lang stilstand is geweest en dat het nodig is dat er knopen worden doorgehakt’, reageerde Buma na afloop. Tot concrete afspraken hierover kwam het nog niet: daarvoor is het volgens de informateur nog te vroeg in het proces.
Maartje Geels
De verkiezing van de voorzitter van de Tweede Kamer vergde dinsdag drie spannende stemrondes. VVD’er Thom van Campen kreeg uiteindelijk de voorkeur. Lees hier het profiel van Yvonne Hofs.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant