Astrid Roemer, een van de grootste schrijvers uit het Nederlandse taalgebied, is op 78-jarige leeftijd overleden. Ze was eigenzinnig, scherp, origineel en veelzijdig, net als het meermaals bekroonde oeuvre dat ze nalaat.
Alle stoelen van de grote tent aan het Lange Voorhout in Den Haag zijn bezet, erachter staan mensen – jong oud, zwart, wit – dicht op elkaar. Ze zijn samengekomen voor het literatuurfestival Crossing Border 2023.
Op het podium schrijver en dichter Astrid Roemer.
Ze zit niet, ze zetelt. Ze kijkt niet naar de mensen, ze aanschouwt het publiek. Ze praat niet, ze spreekt. Maar als het over haar liefde voor schrijven gaat, worden alle barrières opgeheven. ‘Ik vind schrijven lekker. Lekkerder dan eten. Lekkerder dan geld uitgeven. Lekkerder dan seks.’
De schrijfster lacht, lijkt voor even 23 jaar, de leeftijd waarop ze debuteerde met de dichtbundel Sasa, de eerste stap van een literaire reis die haar over de hele wereld zou voeren.
Van naoorlogs Paramaribo tot hedendaags Amsterdam, van het Surinaamse regenwoud tot de Schotse hooglanden, van een villa in Friesland tot een Haags strand. Roemer, die donderdag overleed in Paramaribo, was overal en nergens thuis, een gevoel dat ze deelde met veel van haar personages. Haar romans gaan veelal over Surinaamse Nederlanders die, nadat ze hun moederland hebben verlaten, nergens meer echt kunnen aarden.
Astrid Heligonda Roemer, werd op 27 april 1947 geboren in de Surinaamse hoofdstad, als oudste dochter in een gezin van vier. In 1966 verhuisde ze naar Nederland om haar opleiding tot onderwijzer af te maken. Ze gaf les in Den Haag en werkte op de afdeling Pers en Culturele Zaken van de Surinaamse ambassade.
Ze was redactielid van het linkse opinieblad Fri Sranan (Vrij Suriname) en later hoofdredacteur van het diplomatieke blad Nieuw Suriname. Ze hield voordrachten en lezingen en mengde zich steeds meer in debatten over zwarte cultuur, racisme en emancipatie.
In 1974 publiceerde Roemer haar eerste roman, Neem mij terug, Suriname, over de worsteling van veel Surinamers om een plek te verwerven in de Nederlandse samenleving, maar ook trouw te blijven aan het Surinamerschap.
Haar echte doorbraak kwam in 1982, toen Over de gekte van een vrouw verscheen. In deze roman probeerde Roemer de menselijke essentie bloot te leggen door sekse, ras, kleur en nationaliteit van ondergeschikt belang te maken.
Haar hoofdpersonage Noenka is een jonge vrouw die losbreekt uit de traditionele waarden van de maatschappij, het gezin en religie door verschillende relaties aan te gaan, met zowel mannen als vrouwen, zwart en wit – een leidmotief dat in veel van Roemers romans terugkeert.
Een van haar belangrijkste werken is de grote en complexe romantrilogie Gewaagd leven (1996), Lijken op liefde (1997) en Was getekend (1999), ook wel Roemers Drieling genoemd. Daarin beschreef ze aan de hand van talloze personages Suriname in de bewogen laatste drie decennia van de 20ste eeuw. Daarna publiceerde ze jarenlang geen romans meer. Wel verscheen er zo nu en dan een verhaal, bloemlezing, hoorspel, libretto of essay, waaruit keer op keer Roemers veelzijdigheid bleek.
In 2018 maakte Roemer haar rentree als romancier met Gebroken wit, het eerste deel van wat opnieuw een trilogie zou worden. De roman werd positief ontvangen, net als het vervolgdeel Dealers dochter.
Roemers eigenzinnige, soms wat verwarrende stijl, vol wonderlijke metaforen, ongebruikelijke interpunctie, eigenaardig hoofdlettergebruik en associatieve wisselingen van onvoltooid verleden tijd naar onvoltooid tegenwoordige tijd, werd niet langer afgedaan als ‘rommelig’ of ‘chaotisch’, zoals bij eerder werk wel gebeurde, maar werd beschouwd als hoogwaardige expressie van het vaak complexe gevoelsleven van haar personages.
‘Ik maak sculpturen van taal met een narratieve structuur’, verklaarde Roemer in een interview. ‘Mijn teksten zijn vooral kunstwerken. (…) Sommigen snappen niet wat hen overkomt en die haken soms af en verwerpen mijn werk.’
Lak aan conventies bracht haar zo nu en dan ook in de problemen. In Suriname viel haar afkeuring ten deel vanwege het feit dat Roemer president Desi Bouterse openlijk steunde. Met online scheldkannonades in kapitalen probeerde ze de kritiek te pareren. Haar boeken verkochten in Suriname een stuk minder goed dan in Nederland. ‘Surinamers willen dat ik altijd maar schrijf over de problemen van Surinamers. Nou, mooi niet. Ik schrijf over waar ik over wil schrijven.’
Die dwarse kracht is de onderstroom van haar oeuvre; Roemer liet zich niets voorschrijven, had het lef anders te zijn, aarzelde niet om gevoelige kwesties te roeren, durfde de taal naar haar hand te zetten en slaagde er zo in dicht bij zichzelf te blijven en ook telkens origineel te zijn.
‘Boeken zijn voor mij sporen van een zoektocht. De boeken die ik geschreven heb, zijn plekken waar ik uitgerust heb. Stollingen van een moment dat ik geleefd heb. Het zijn broodkruimels waarlangs ik, als Klein Duimpje, mijn weg naar mezelf terug kan vinden.’ Waar ook ter wereld, al schrijvende kwam Astrid Roemer thuis.
3x Astrid Roemer
• In 2015 werd aan Roemer de P.C. Hooftprijs toegekend. De jury noemde haar romans ‘scherpe en relevante interventies in het publieke debat’ en ‘complexe verbeeldingen van de geschiedenis van Suriname’.
• Vlak voor Roemer de Prijs der Nederlandse letteren zou krijgen voor haar gehele oeuvre noemde zij Desi Bouterse op social media ‘een held’. Er ontstond ophef. Uiteindelijk kreeg ze de prijs wel, maar zonder feestelijke uitreiking.
• On a Woman’s Madness – de vertaling van Over de gekte van een vrouw – werd in 2023 genomineerd voor de National Book Awards, een grote Amerikaanse literaire prijs.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant