Popicoon David Bowie was veel meer dan een rolmodel. Sinds zijn dood op 10 januari 2016 is hij voor generaties muzikanten een voorbeeld – vanwege zijn eclectische muziek, conceptuele stijl of wisselende imago.
David Bowie, 1974.
Op Stansfield Road in de wijk Brixton in Londen komen deze herfstmiddag twee mannen aanlopen, de een heeft een tatoeage op zijn arm van een gezicht met een bliksemschicht. De twee kijken naar de kliko-bakken in de tuin van nummer 40, en maken foto’s. Hier woonde ooit David Bowie. Nummer 40 was zijn geboortehuis – al is dat aan de gevel niet te zien.
Na Brixton zou het gezin verhuizen naar Bromley, een uur naar het zuiden. In deze rustige buitenwijk ging David – toen nog Jones geheten – naar de Technical High School, de middelbare school, waar zijn leraar voor de creatieve vakken hem stimuleerde om verschillende instrumenten te spelen, te acteren en te schilderen. Hier begon zijn brede kunstliefde.
Het gezin was intussen weer verhuisd, naar Plaistow Grove 4. Naast de grijze voordeur is een tegel geplaatst met de bondige tekst: ‘David Bowie. Singer and talented musician. 1955 to 1968’. Londen hangt en staat vol gedenkplaten en monumenten, maar Plaistow Grove is het enige van de drie woonhuizen met een verwijzing naar hun beroemd geworden bewoner.
Bowie heeft geen herdenkingsstenen nodig. Want David Bowie is sinds zijn overlijden, op 10 januari 2016, onsterfelijk gebleken.
Niet alleen vanwege de indrukwekkende hoeveel geweldige liedjes en albums. Het belang van een popmuzikant wordt vaak afgemeten aan de mate waarin hij of zij jongere generaties muzikanten beïnvloedt. Velen noemen Bowie als voorbeeld, om zijn eclectische muziek, zijn conceptuele stijl, zijn wisselende imago, om de versmelting van disciplines bij zijn liveconcerten. En om zijn persoonlijkheid: zijn open blik, zijn levenslange zoektocht naar nieuwe bronnen.
Voor Kevin Parker van de Australische groep Tame Impala was Bowie een voorbeeld om zijn studio-experimenten. Voor de door hem ontdekte zangeres Janelle Monáe de mogelijkheid om zich alter ego’s aan te meten. Voor zangeres Lorde is hij de vaandeldrager van artistieke vrijheid. Popster Harry Styles leerde van Bowie dat je popmuziek kunt vormgeven als performancekunst.
Geïnspireerd door David Bowie: Harry Styles op het Coachella Festival in Californië, 2022.
David Bowie is niet zomaar een rolmodel, hij is de verpersoonlijking van het belang van goedgekozen voorbeelden. Hij was een spons die zich volzoog met de stijlen van groothedenuit literatuur, film, muziek, techniek en media: van Kraftwerk, Bertolt Brecht, Andy Warhol, Charles Mingus, Tom Verlaine, Marcel Marceau, kabuki (Japanse theatervorm), krautrock (Duitse experimentele muziek), drum ’n’ bass (Britse elektronische dance), The Pixies, Nine Inch Nails, Sonic Youth, The Velvet Underground, William S. Burroughs, Kendrick Lamar, George Orwell – en anderen.
Als artiest zou hij zenden wat hijop zijn culturele antenne had ontvangen. Zoals hij in 1978, in woonplaats Berlijn waar hij drie klassiek geworden albums zou maken, verkondigde: ”I don’t know where I’m going from here, but I promise it won’t be boring.”
Dit was wellicht een van zijn grootste kwaliteiten: het benutten van elementen uit subculturen en de avant-garde om er een populair en voor de mainstream aantrekkelijk product van te maken. Bowie was doorgaans succesvoller dan zijn voorbeelden.
Als jonge man in Bromley zag hij geen toekomst voor zich als uitvoerend muzikant. Hij wilde een rol achter de schermen als schrijver van musicals die anderen zouden uitvoeren. Dan kon hij ondertussen zelf door naar de volgende trend, de volgende mode, de nieuwste ontdekking. Want hij had een korte aandachtspanne, was enthousiast en nieuwsgierig, en ‘snel verveeld’. Toen hij uiteindelijk toch zelf zanger/muzikant werd, liet hij zich niet beperken tot die ene rol. Hij schreef nummers voor anderen, maakte films, danste, leerde mime, en toverde het rockconcert om tot een theatraal evenement, door gebruikmaking van decors, kostuums en lichtplan.
Hoe ambitieus en leergierig hij ook was, wat hij niet zelf kon liet hij over aan experts. Zo vroeg hij de Japanse modeontwerper Kansai Yamamoto om de extravagante outfits te maken voor zijn alter ego’s Ziggy Stardust en Aladdin Sane en bedacht kapster Suzi Ronson zijn rode rafelige kapsel, rond ’72-‘73. Bowie speelde gitaar, piano, saxofoon, synthesizer en mellotron, maar hij was genereus. Als Robert Fripp de betere gitarist was, dan kreeg hij de solo te spelen, te horen bij de ijselijke sireneklanken in ‘Heroes’.
De multidisciplinaire benadering spiegelde zich in zijn imago. Van verfijnde dandy tot Japanse kabuki-performer, tot ongenaakbaar ruimtewezen. En van travestiet, tot vrouwelijke actrice of androgyne performer, hij hield zich niet aan de gendergrenzen van man of vrouw. Daarmee leverde hij een tot op heden doorwerkende bijdrage aan de emancipatie van de lhbtq+-gemeenschap.
Zijn interviews op de Britse tv, begin jaren zeventig, gekleed in vrouwenkleren en met make-up op, betekenden voor velen een revolutie. En eind jaren zeventig was er de videoclip van ‘Boys Keep Swinging’ waarin hij danst met de soepele heupen van Elvis, begeleid door drie achtergrondzangeressen van uiteenlopende leeftijd. De zangeressen trekken een voor een hun pruik af en smeren hun lipstick weg. Alle drie blijken Bowie zelf.
Die behoefte aan ruimdenkendheid bestaat nog steeds, blijkt. Jonge populaire muzikanten noemen zich schatplichtig aan Bowie en citeren letterlijk uit zijn werk. De populaire zanger Troye Sivan verkleedde zich als Bowie-als-Ziggy Stardust in de clip bij het nummer ‘Easy’. De Amerikaanse zangeres Halsey, die onlangs het album The Great Impersonator uitbracht, transformeert tot de jonge Bowie tijdens haar liveconcerten. Bowie is een rode draad in zowel het leven als de carrière van frontpersoon Rahim C Redcar van Christine & the Queens, die zijn non-binaire stijl omarmt in kleding, dans en levenshouding.
Optreden van Christine and the Queens in Madrid, juni 2023.
Bowie was nooit bang voor vernieuwing, ook niet op technisch gebied. Zo experimenteerde hij al vroeg met elektronische muziek en met digitale muziekproductie. Toen in de jaren negentig het internet opkwam zag hij de voordelen van de ‘digitale snelweg’, die volgens hem de uitwisseling tussen artiest en aanhang zou bevorderen.
Hij was de eerste popster die een nieuw album, Hours (1999), aanbood als download – op zijn website bowie.net – nog voordat deze als cd of lp in de winkel lag. Het werd destijds beschouwd als een belediging voor de detailhandel (de Nederlandse keten Free Record Shop dreigde alle Bowie-cd’s uit de winkel te verwijderen. Zover kwam het niet).
In een interview op de Britse tv zei hij daarover: ”Ik denk dat de invloed van het internet op onze samenleving onvoorstelbaar zal zijn. Opwindend en angstaanjagend tegelijk.” Toen de interviewer het internet slechts ‘een hulpmiddel’ noemde, antwoordde hij: ”Dat zie je verkeerd, het is een alien life form.”
Bowie bleef verrassen, op allerlei manieren. Zo verraste hij in 2013 door na tien jaar stilte plotseling het album The Next Day uit te brengen, met daarop onder meer het prachtige ‘Where Are We Now?’.
Hij verraste op 10 januari 2016, toen hij stierf aan tot dan toe niet openbaar gemaakte leverkanker. Hij overleed twee dagen na het verschijnen van zijn zesentwintigste album, Blackstar.
Dit laatste werkstuk was naar zijn zeggen geïnspireerd door jazz en rapper Kendrick Lamar. Hij bleek hier het eigen levenseinde als materiaal voor zijn teksten te hebben gebruikt, wat leidde tot huiveringwekkend mooie nummers – zonder drama en mét ironie, alsof hij het onderwerp oversteeg. Hij beschrijft zichzelf als een ster ver boven de aarde: ‘Look up here, man, I’m in danger/ I’ve got nothing left to lose/ I’m so high it makes my brain whirl’ (in ‘Lazarus’). ‘Something happened on the day he died/ Spirit rose a metre then stepped aside’ (‘Blackstar’).
David Bowie is een voorbeeld, voor muzikanten en niet-muzikanten, om zijn levenshouding en zijn acceptatie van het onvermijdelijke. Of het nu gaat over AI, opkomende artiesten als Rosalía, de toestand in de wereld – de vraag doet zich regelmatig voor: wat zou Bowie hiervan hebben gevonden?
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC