Na Twilight nam Kristen Stewart doelgericht afstand van haar tieneridoolimago, door samen te werken met eigenzinnige filmmakers. Nu maakt de actrice haar regiedebuut met het radicale, fragmentarisch vertelde The Chronology of Water. De Volkskrant blikt terug op haar opmerkelijke carrière.
schrijft voor de Volkskrant over film.
Kristen Stewart is 11 jaar oud als haar publieke leven begint. Met een tv-ploeg in haar kielzog wandelt ze door een surfwinkel, op zoek naar een nieuwe plank. De journalist achter de camera vraagt hoe het zit met haar acteerambities. Dat is een droom die net zo goed kan mislukken, zegt de 11-jarige. Ze houdt het voorlopig lekker bij surfen, skateboarden, hangen met vrienden. Ze ziet wel.
Het is de week na de première van Panic Room (2002), een inbraakthriller van David Fincher, op dat moment een van Hollywoods boeiendste filmmakers. Stewart speelt een opvallende bijrol als de dochter met diabetes van Jodie Foster: een fors deel van de speelduur schuilen moeder en dochter in de hermetisch gesloten bunker van hun villa. Het is een intense rol – haar personage raakt onder meer overtuigend in shock – die ze destijds speelde zonder veel na te denken over haar emotionele gezondheid. Ze deed gewoon wat van haar werd gevraagd.
Stewart, geboren in 1990 in Los Angeles als dochter van toneelmeester John en scriptsupervisor Jules, hangt dan nog niet in postervorm op talloze tienerkamers als Bella Swan, het bleke middelbareschoolmeisje dat in de mateloos populaire Twilight-reeks (2008-2012) valt voor vampierjongen Edward Cullen (Robert Pattinson). Op het doek krijgen die twee uiteindelijk een baby die half mens, half vampier is. Op de set werden ze ook écht verliefd, waarmee ze door de tabloidpers werden gebombardeerd tot hét filmsterrenkoppel van de late jaren nul en vroege jaren tien. De relatie hield geen stand – en dat hebben we geweten. Daarover zo meer.
Zoals dat gaat in Hollywood, belandde Stewart na Panic Room in de kaartenbak van filmmakers die zoeken naar vroegvolwassen kindsterren die intense rollen kunnen spelen. In Into the Wild (2007) is ze onder regie van Sean Penn de 16-jarige, kortstondige love interest van een jongen die de wildernis in zal trekken om niet meer terug te keren. Ze speelt gitaar, zingt en is de hoofdmoot van een zachtaardig liefdesverhaal, waarin hij vanwege haar leeftijd niet ingaat op haar avances. Op Penns set zag Stewart hoe een film ook ongestructureerd en instinctief kan worden gemaakt. ‘We wisten niet wat we gingen doen tot we het vonden’, zei ze later tegen Vanity Fair. ‘Die ervaring zorgde ervoor dat ik films wilde maken.’
Achttien jaar later is het zover. Vanaf deze week draait Stewarts speelfilmregiedebuut The Chronology of Water in de Nederlandse bioscopen. Het is een radicale, fragmentarisch vertelde verfilming van de gelijknamige memoires (uit 2011) van het voormalig Amerikaanse zwemtalent Lidia Yuknavitch, in de film geweldig gespeeld door Imogen Poots. Yuknavitch werd seksueel misbruikt door haar vader, greep naar de fles en vond na een studie Engelse literatuur haar heil in het schrijven. Stewarts film duikt diep in haar getraumatiseerde geest én toont hoe ze weer boven water komt.
‘Dit is geen film over wat feitelijk met Lidia Yuknavitch is gebeurd’, zegt Stewart in een groepsinterview waarbij ook de Volkskrant is aangeschoven, vorig jaar op het filmfestival van Cannes. ‘Ik schotel je geen verhaaltje voor. Ik wil iets zeggen over hoe je je eigen lichaam kunt terugveroveren na een traumatische ervaring. Hoe je jezelf, je seksuele verlangens en je stem kunt herontdekken. Hoe je schaamte kan overwinnen.’
De afgelopen tien jaar probeerde ze The Chronology of Water van de grond te krijgen. Mogelijk duurde het zo lang vanwege haar onorthodoxe plan: haar film heeft meer met de experimentele cinema van de jaren zeventig dan met conventioneel drama. Niet voor niets noemt Stewart in meerdere interviews haar voorliefde voor de korte film Multiple Orgasm (1976) van Barbara Hammer: een reeks beelden van een masturberende vrouw vermengd met natuuropnamen. Een soortgelijke scène zit in haar film. Het is een ‘interne’ verbeelding van seks die je zelden ziet, zegt ze, omdat seks in films eigenlijk altijd ‘extern’ is (áls er al seks te zien is).
Gevraagd naar Stewarts verkwikkend ongegeneerde aandacht voor het lijf van Lidia, dat bloedt, plast en klaarkomt als geen ander filmpersonage, toont de regisseur in Cannes ad rem haar rechterbovenbeen, met daarop in kapitalen het woord MINE getatoeëerd. ‘Het is voor vrouwen zó belangrijk om naar onszelf te kijken en onszelf te laten zien. Zoveel van onze lijven wordt nog altijd weggestopt, gecensureerd of onbesproken gelaten, door schaamte, trauma, onderdrukking.
‘Een van mijn favoriete scènes in de film is het moment waarop Lidia masturbeert, klaarkomt en haar hand bestudeert: kletsnat, alsof er een emmer over is leeggekieperd. Ze is verrast. Alsof ze voor het eerst déze capaciteit van haar vrouwelijkheid ontdekt. Ze voelt iets dierlijks, een primitieve kracht. Die radicale zelfontdekking is het grote onderwerp van mijn film.’
Terug in de tijd, toen Stewart anno 2012 ook iets dierlijks voelde. Ze was sinds een paar jaar dat sterrenkoppel met Twilight-tegenspeler Pattinson en werd plots gefotografeerd tijdens een innig samenzijn met Rupert Sanders, die haar op dat moment regisseerde als een daadkrachtige Sneeuwwitje in Snow White and the Huntsman. Een affaire. De tabloidpers smulde, ze werd verguisd door de Twilight-fans. ‘Een traumatische ervaring’, zegt ze in een terugblikkend interview met tijdschrift Marie Claire. ‘Het was het begin van een periode die iets dierlijks in mij aanboorde.’
Tot dan toe werd Stewart als actrice getypeerd door beheersing. In de vijf Twilight-films viel ze op door onopvallendheid. Of was dit te wijten aan het scenario, waarin ze bar weinig middelen kreeg om emotionele lagen toe te voegen aan haar Bella? Zagen we juist het beheerste spel van een actrice die zo accuraat mogelijk de introverte piekertiener speelt – een acteerstijl waarvoor in de artistiekere cinema meer waardering bestaat?
De onvolprezen zangeres, dichter, schilder en schrijver Patti Smith schoof de twijfel over Stewarts acteerstijl smakelijk terzijde, in het vraaggesprek dat ze in 2015 met haar voerde voor Interview Magazine. ‘Zelfs in close-up lijkt Kristen Stewart zich te verstoppen’, schreef Smith over Twilight. ‘We zien ongemak, vaak grenzend aan angst, die haar lippen onrustig maakt en haar wenkbrauwen doet fronsen. Alsof ze een waarheidsserum heeft gekregen en weet dat ze haar diepste geheimen niet langer kan verbergen. Ze lijkt terug te deinzen van onze aandacht, zich in allerlei bochten te wringen om iets, wat dan ook, van zichzelf te verbergen.’
De Twilight-films waren met een wereldwijde totale opbrengst van 2,9 miljard euro uitgegroeid tot een megasucces. Dat bracht veel goeds, waaronder het besef dat films met jonge vrouwen in de hoofdrol het wel degelijk goed kunnen doen aan de bioscoopkassa’s. The Hunger Games en vele andere blockbusters zouden volgen.
Stewart nam in de daaropvolgende jaren doelgericht afstand van het tieneridoolimago, door de samenwerking met eigenzinnige filmmakers te zoeken – een strategie die Pattinson sindsdien ook hanteerde. De Franse cineast Olivier Assayas castte haar als persoonlijk assistent van een door Juliette Binoche gespeelde theaterdiva in Clouds of Sils Maria (2014) en die samenwerking beviel zo goed dat hij Stewart een speciaal voor haar geschreven hoofdrol aanbood.
In het mystieke Personal Shopper (2016) speelt ze de Amerikaanse assistent van een superster in Parijs, die in contact tracht te komen met de geest van haar overleden tweelingbroer. Haar personage zien we onophoudelijk gekluisterd aan diverse schermen om contact te onderhouden met haar dierbaren en opdrachtgever.
Personal Shopper past in geen enkele mal. Op magisch realistische wijze brengt de film twee werelden samen: de virtuele en spirituele. De typerend ingetogen acterende Stewart roept bevreemding en zelfs onbehagen op, alsof ze niet alleen zoekt naar een geest, maar er zelf ook een is. Als eerste Amerikaanse actrice ooit werd ze ervoor bekroond met een César, de Franse Oscar. ‘Ze heeft iets rebels en iets aards’, zei Assayas destijds in de Volkskrant. ‘Anders dan de meeste Hollywoodsterren van haar generatie acteert ze instinctief.’
Inmiddels creëerde ze de ene afwijkende rol na de andere. De Chileen Pablo Larraín wilde na zijn glorieuze Jackie Kennedy-biopic verder met zijn films over beroemde gebutste vrouwen en herkende in Stewarts spel in Personal Shopper het ‘isolement van rouw en verdriet’ dat hij zocht voor zijn film over de Engelse prinses Diana. In Spencer (2021) is Stewart, met kundig aangeleerd Brits accent, de spil in een veredelde, hoogwaardige horrorfilm, waarin roem leidt tot eenzaamheid en paranoia. Niet eerder werd de actrice zo geroemd, met een Oscarnominatie als kers op de taart.
De akelige nasleep van haar verbroken relatie met Pattinson heeft ze dan inmiddels publiekelijk verwerkt. In 2017, als host van Saturday Night Live, krijgt ze de zaal aan het lachen door een tweet van Donald Trump uit 2012 voor te lezen waarin de toen nog alleen zakenman het einde van haar relatie met Robert Pattinson becommentarieerde – en uiteraard de kant van laatstgenoemde koos. En nog een tweet. En nog één. In één behendig optreden heroverde Stewart daar het narratief van haar verbroken relatie. ‘Ik geloof niet dat Trump mij haatte’, zei ze, ‘volgens mij was hij verliefd op mijn ex-vriend.’
In dezelfde monoloog beleefde ze voor de tv-camera’s haar officiële coming-out, zoals dat gaat in Hollywood. Trump zal haar nog steeds niet leuk vinden, voorspelt ze, want ‘I’m sooo gay, dude’. Vorig jaar, een maand voor de wereldpremière van The Chronology of Water, trouwde ze met scenarist en filmproducent Dylan Meyer. In haar werk schonk ze gaandeweg ook meer aandacht aan queer rollen, met film noir Love Lies Bleeding (2024) als voorlopig hoogtepunt.
Vraag aan Stewart in Cannes: hoe kijkt ze terug op de reis die ze maakte sinds ze als meisje voor het eerst voor de camera’s verscheen? Eerst zegt ze: ‘Ik vind het moeilijk om dat in woorden te vatten. Het was een mooie tijd. Maar het goede gevoel was lastig vast te houden.’ Dan corrigeert ze zich: ‘Nee, het was helemaal geen mooie tijd. Actrices worden als stront behandeld. Deze ervaring in Cannes is in die zin bevreemdend voor mij. Ik word voor het eerst in mijn leven aangezien voor iemand met hersenen, iemand die daadwerkelijk iets kan.’
Maar noem haar nu niet opeens een ‘auteur’ – zo’n maker bij wie de suggestie wordt gewekt dat die de boel in zijn eentje naar zijn hand zet. ‘Respect voor de filmauteur is wel erg ver doorgevoerd. Er zijn zó veel mensen nodig om een film te maken. Als acteur regisseer je ook: elke beweging, elke stembuiging, alles wat je van jezelf laat zien, wordt bepaald door jou.’
Haar bewondering voor hoofdrolspeler Imogen Poots klinkt in die zin vanzelfsprekend, zoals ze zelf ook zo vaak door haar regisseurs werd bewierookt. ‘We zien háár lijf in mijn film, háár ziel. Als ik mijn ogen sluit, kan ik denkbeeldige lijntjes trekken tussen de moedervlekjes op haar gezicht. Zij maakt mijn film. Zonder zo’n acteur stelt een regisseur niets voor.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant