Formatie Het is een „cruciale week” voor de formerende partijen. Ze moeten niet alleen kiezen in welke vorm ze willen regeren, maar ook waar ze de miljarden voor alle investeringen vandaan willen halen. Ideologisch staat de VVD er anders in dan D66 en CDA.
Jan Paternotte (D66) en Bart van den Brink (CDA) na afloop van een gesprek met informateur Rianne Letschert in het formatiegebied.
Investeer, overheid! Het is dé wens die tijdens de kabinetsformatie telkens terugkeert. Van buitenaf, zoals in het rapport van oud-ASML-topman Peter Wennink over een toekomstbestendige economie. Maar ook aan de formatietafel zélf. De ambities van premier-in-spé Rob Jetten (D66) en Henri Bontenbal (CDA), voor meer woningen, minder stikstof tot een groter stroomnet, vragen forse overheidsuitgaven.
Het is een „cruciale week” voor de formerende partijen D66, VVD en CDA (66 zetels), volgens informateur Rianne Letschert (D66). Ze moeten niet alleen kiezen in welke vorm ze willen regeren, als minderheid– of toch als meerderheidskabinet – ook belangrijk is de financiële vraag: waar moeten de miljarden voor alle investeringen vandaan komen?
Alleen al om aan de nieuwe NAVO-norm te voldoen, moet Nederland in 2035 jaarlijks 16 tot 19 miljard euro extra aan de krijgsmacht gaan uitgeven. De formerende partijen D66, CDA en VVD kampen bovendien met een op punten belabberde begroting met onrealistische bezuinigingen, zoals op de asielopvang en een lagere EU-afdracht. Om zulke zaken recht te zetten, is ook geld nodig.
D66-leider Jetten noemde de financiële puzzel woensdag „een van de meest moeilijke”. Dat ligt niet alleen aan de enorme bedragen. In de financiële discussie tekent zich ook al langer een ideologische scheidslijn af tussen de VVD enerzijds en CDA en D66 aan de andere kant.
Eerst de overeenkomsten. D66, VVD en CDA zetten in hun verkiezingsplannen allemaal in op het afremmen van de uitgaven in de zorg (120 miljard in 2026) en sociale zekerheid (125 miljard euro). Dat zijn de twee grootste kostenposten op de begroting, samen een kwart van alle overheidsuitgaven, die de komende jaren bovendien het hardst groeien. Ook zeggen alle drie de partijen voor houdbare overheidsfinanciën te zijn, waarbij overheidsschulden niet te groot worden.
Maar waar bij D66 en in mindere mate het CDA in de doorberekeningen de lasten en uitgaven stijgen, wil de VVD juist bezuinigen. Vanuit de filosofie: een kleine overheid biedt met lage belastingtarieven en weinig regels ruimte aan bedrijven om te werken aan het verdienvermogen.
VVD-leider Yesilgöz onderstreepte dit nog eens in december, toen ze de Argentijnse minister Sturzenegger met een kettingzaag op zijn revers ontmoette. Hij is minister in de rechts-libertaire regering van president Javier Milei en verkleint de overheid radicaal. Yesilgöz schreef op X: „Landen verschillen, maar de uitdaging is herkenbaar: bureaucratie verminderen en daarmee ruimte voor vrijheid en groei creëren.”
De andere filosofie van CDA en D66 zie je duidelijk in het politieke debat over lenen en investeren. Het CDA heeft afgelopen jaar al aangegeven dat voor investeringen die zichzelf in de toekomst terugverdienen – zoals uitgaven aan het wegen- en stroomnet – schulden aangegaan mogen worden. Ook gezien de grote opgaven die nu voorliggen, en hoe laag de staatsschuld nu is (onder de 50 procent, het laagste in decennia). Ook D66 vond lenen in sommige gevallen een mogelijkheid.
Het komt ook terug in het gezamenlijke formatiedocument dat CDA en D66 publiceerden, begin december. Ze schrijven onder andere: gebruik de extra ruimte die binnen Europese begrotingsregels voor het maximale begrotingstekort en de staatsschuld is gecreëerd. Voor uitgaven aan defensie bijvoorbeeld, willen de twee „een beroep doen op de flexibiliteit die de Europese begrotingsregels bieden tot en met 2028”.
Hoe dat zit: officieel is de Brusselse regel dat het tekort op nationale begrotingen niet hoger mag zijn dan 3 procent. Maar in het in maart gepresenteerde herbewapingensplan van de Europese Commissie ‘ReArm Europe’ is afgesproken dat landen voor uitgaven aan defensie het tekort de komende drie jaar verder mogen overschrijden. Tot 4,5 procent. Dat geeft Nederland ruim 15 miljard euro leenruimte.
De VVD en haar demissionair minister van Financiën Eelco Heinen zijn tegen die ontsnappingsroute en kritisch over het oprekken van begrotingsregels voor investeringen. „Het ligt echt aan onszelf en aan een gebrek aan moed om de moeilijke keuzes te maken”, zei Heinen eind vorig jaar. „Als we ergens een euro aan willen uitgeven, zal die ergens vandaan moeten komen.” Ofwel: Heinen denkt vooral aan bezuinigen.
Waar de formerende partijen verder miljarden kunnen ophalen zijn fiscale aftrekposten in het belastingstelsel. Uit evaluaties blijkt dat een deel daarvan het doel voorbij schiet – bijvoorbeeld het verlaagde btw-tarief om minder draagkrachtigen te ondersteunen – en beter afgeschaft kan worden. CDA en D66 willen regelingen versoberen en kijken daar momenteel met de VVD naar. Politiek ligt dat soms wel zeer gevoelig. CDA en D66 willen bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek afbouwen, juist een regeling waar de VVD voor heeft beloofd te vechten.
Henri Bontenbal (D66) na afloop van een gesprek met informateur Rianne Letschert.
Ook willen D66 en CDA de lasten op vermogens, vervuiling en arbeid beter verdelen, schreven ze begin december. Vermoedelijk zullen ze daar ook meer belastinginkomsten willen ophalen, maar van lastenverhogingen is de VVD weer geen fan.
De nieuwe machtsverhoudingen in de Tweede Kamer na de verkiezingen maken financiële hervormingen extra ingewikkeld. CDA-leider Bontenbal hintte er woensdag op dat het voor een minderheidskabinet logisch is om steun te zoeken bij vaste gedoogpartners. Al te harde bezuinigingen zijn namelijk moeilijk door te voeren met een uiterst rechtse en linkse oppositie die het voor zorg en sociale zekerheid zullen opnemen. JA21 en kleinere partijen zouden misschien bereid zijn zulke bezuinigingen te steunen voor bijvoorbeeld hogere uitgaven voor defensie. Maar voor een meerderheid in de Eerste Kamer zijn meer partijen nodig.
De afgelopen weken hebben de financieel specialisten van de formerende partijen elkaar intensief gesproken. Hun bevindingen zijn aangeleverd aan hun fractievoorzitters. Zij zullen komende dagen, zeiden ze woensdag, „knopen moeten doorhakken”.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC