Geopolitiek We sluiten ons als Europeanen op in een wereldbeeld waarin wijzelf de universele norm belichamen, ziet Eric Hendriks. Daardoor ogen Europeanen voor China als Amerika’s desperate, verstoten knechtjes. We moeten onszelf kleiner maken en onze wereld groter.
Trump en co zijn meesters in aandachtsmanagement. Hun nieuwe offensieven in Latijns-Amerika en West-Europa leiden af van het feit dat ze in de strijd met China juist een stap terugdoen. Maar de altijd winnende Trump zet toch nooit een stap terug? Precies, dát moet het beeld zijn.
Zie Amerika’s spectaculaire gevangenneming van de Venezolaanse president Maduro. Het ging om machtsvertoon, om beeldvorming. Er lijkt geen verdere strategie te zijn, laat staan een regime-change-plan voor Venezuela. Trump groot, Trump machtig. In Europa is nog niemand een Amerikaanse helikopter ingesleurd, maar ook hier is op retorisch vlak de aanval ingezet.
Eric Hendriks is socioloog, werkt als onderzoeker bij het Danube Institute in Boedapest en is directeur van de China-afdeling van het Telos-Paul Piccone Institute, een academisch platform in New York.
Amerika’s nieuwe nationale veiligheidsstrategie bepleit een heropvoeding van Europa op „patriottische” leest en een radicale hervorming of ontmanteling van de EU. Daarnaast richt het document zich tegen Europeanen met een niet-westerse migratieachtergrond, die de samenhang van NAVO zouden ondermijnen. Deze verkapte bedreiging is ernstig, ook omdat ze raakt aan ons recht om zelf te bepalen wie wij in onze Europese gemeenschappen opnemen.
De consternatie is dus terecht. Maar wat raakt ondergesneeuwd, is dat de ontmoeting tussen Trump en Xi op 30 oktober juist de-escalatie inluidde tussen de VS en China. Pssst, het Witte Huis bond in. Het had in het voorjaar opnieuw geprobeerd China de grond in te stampen, maar kon niet op tegen Chinese exportrestricties op bewerkte zeldzame aardmetalen. Dus mogen de Chinezen nu toch de voor het trainen van AI-modellen onmisbare H200-chips kopen van het Amerikaanse Nvidia, waar Biden de export nog wilde afknijpen.
De Chinezen zijn zelfverzekerd genoeg om Trump een waardige aftocht te gunnen. Kritiek op Trump wordt weggecensureerd in de Chinese media, zo hoorde ik van een Chinese journalist. Chinese diplomaten vertelden mij bovendien dat zij geloven dat de neergang van de Amerikaans-Chinese betrekkingen definitief is gestopt. „Trump is een van onze grootste vrienden in Washington”, zei een Chinese Amerikakenner tijdens een besloten briefing die ik bijwoonde in Boedapest.
Het is onduidelijk waar Amerika’s aangekondigde Europese offensief op uitloopt. Blijft het bij een groteske show? Of proberen de VS ons werkelijk te onderwerpen aan een rechtsrevolutionair dwangregime?
Misschien moet ik zeggen: uitzuigregime. Want in trumpistische kringen spookt bovendien het idee rond om Amerika’s structurele begrotingstekort van 7 procent van het bbp niet via spaarzaamheid af te bouwen, maar jaarlijks via ‘financiële oorlogsvoering’ uit de bondgenoten te persen. Kortom: uit landen zoals Nederland. Hopelijk is dat slechts een duistere fantasie.
Helder is wel dat de Amerikanen ons niet langer op positieve wijze kunnen leiden en dat Europa beter zelf kan gaan nadenken.
Maar met dat denken gaat het nog niet zo goed. Europa ontbeert zelfreflectie, inzicht in de mondiale dynamiek en openheid voor dialoog, vooral met China. We sluiten ons op in een zelfcentrisch wereldbeeld waarin wijzelf de universele norm belichamen. Wij hier zijn goed; daarbuiten wonen de autoritairen.
Zo beoordelen we wereldwijd democratieën en rechtsstaten en dicteren we normen, maar vergeten we andermans ideeën te begrijpen – inclusief hun ideeën over ons.
Neem ons vredelievende zelfbeeld. De Europese Commissie verbindt ‘Europese waarden’ steevast met gelijkwaardigheid en vrede, zonder een greintje ironie. Gezien – kuch – de wereldgeschiedenis van de afgelopen twee eeuwen, hebben mensen buiten Europa die associatie echter zelden.
Er dringt schrikbarend weinig door van hoe anderen ons zien. Dat Kaja Kallas, de hoogste diplomaat van de EU, zich in 2025 belachelijk maakte, ten koste van Europa’s reputatie, lijkt het Europese publiek bijvoorbeeld te zijn ontgaan. Zo suggereerde Kallas in een reactie op China’s 80ste herdenking van de overwinning op Japan dat China niet aan de winnende kant van de Tweede Wereldoorlog zou hebben gestaan. Schandalig. China en de VS versloegen samen het Japanse Rijk; zo’n twintig miljoen Chinezen kwamen daarbij om.
Toen ik in het najaar conferenties over Chinees-Europese betrekkingen bezocht in China, kende elke wetenschapper dit debacle. Op Europeanen maakte het daarentegen weinig indruk.
Ons dichtgetimmerde wereldbeeld begint ons nu op te breken. De Europese Commissie heeft de afgelopen jaren een potje gemaakt van Europa’s strategische positie. Funest was vooral dat de uitgestoken hand van China steeds werd afgeslagen, waardoor we zijn uitgeleverd aan Amerikaanse bullebakkerij en we tegenover Rusland onnodig zwak staan.
Een concreet probleem is dat we bewerkte zeldzame aardmetalen uit China snel en in grote hoeveelheden nodig hebben voor de opbouw van een Europees militair-industrieel complex. Tegen woekerprijzen militair materieel inkopen in de VS is geen goed plan. Daarom hebben de Europese Commissie en Duitsland op korte termijn honderden miljarden vrijgemaakt voor eigen productie.
Maar nu dreigt onze opbouw te worden vertraagd door het Chinese exportlicentiesysteem voor aardmetalen. Dit systeem werd in het voorjaar ingesteld als antwoord op de Amerikaanse economische agressie, maar het zet nu ook Europese defensiebedrijven in de wachtrij. Eigen mijnen en raffinaderijen opbouwen, kost een halve generatie. We hebben dat Chinese spul nú nodig.
Waarom zou China ons eigenlijk helpen met een versnelde doorgang? Omdat we niet de VS zijn? Welnu, we ogen als Amerika’s desperate, verstoten knechtjes. China adviseert Europeanen al jaren autonomer te denken, maar „begint zijn geduld te verliezen”, zo fluisterde een Chinese Europakenner mij toe.
Europeanen mogen geloven dat een militair sterker Europa de wereldvrede dient, maar buiten Europa is die aanname niet vanzelfsprekend. De buitenwereld ziet een NAVO-blok dat zijn militaire samenwerking met Japan verdiept en zich steeds duidelijker tegenover China positioneert – en ontwaart daar een agressieve houding in.
NAVO-hoofd Mark Rutte speculeert zelfs openlijk dat Rusland een oorlog in Europa zou beginnen om China dekking te geven voor een Taiwan-invasie. Stel je voor hoe dat soort onverantwoorde kletskoek overkomt in China. En dan verwachten Europeanen dat hun militair-industriële complex wordt gefaciliteerd.
Vorig jaar was er nog een laatste reddingsmissie. In het voorjaar vroeg de Europese Commissie, vanuit een vaag besef van urgentie, een top aan met Peking. Jarenlang had de EU de relatie met China verwaarloosd. Resultaat: we werden afhankelijker van de VS en gaven het Kremlin een cadeautje. Onder grote druk leek de Commissie afgelopen lente tot inkeer te komen.
Maar de top ontspoorde al in de voorbereiding. Kallas eiste in vertrouwelijke voorbesprekingen met de Chinese minister van Buitenlandse Zaken Wang Yi dat China zijn relatie met Rusland zou opofferen voor Europese belangen. Onrealistisch, amateuristisch. Erger nog: we kennen het gespreksverloop omdat haar team het naar de pers lekte.
De Chinezen kortten daarop de top, oorspronkelijk twee dagen, in tot één. Toen de Commissie onder leiding van Ursula von der Leyen op 24 juli in Peking arriveerde, was er geen hoogwaardig ontvangstcomité en waren er geen dienstauto’s. De delegatie werd op de landingsbaan in een bus gezet.
De Nederlandse diplomatie doet het helaas nauwelijks beter. Wij hadden het Nexperia-debacle. De chipfabrikant, met een Chinese eigenaar en ingebed in een Chinese productieketen maar gevestigd in Nederland, kwam in het vizier van Amerika’s wereldwijde campagne tegen Chinese chip-infrastructuur. Het bedrijf belandde op 29 september op de Amerikaanse sanctielijst. In plaats van de gedeelde Nederlands-Chinese belangen in een functionerend Nexperia te verdedigen en met Beijing te coördineren, nam minister Vincent Karremans (Economische Zaken, VVD) een dag later het bedrijf over namens de Nederlandse staat. Na druk uit China en de de-escalerende Chinees-Amerikaanse deal van 30 oktober, trok Nederland de keutel weer in. De loopjongen was te ver vooruitgelopen.
2025 was het jaar waarin het doek viel voor Europa’s neokoloniale waanwereld van morele verhevenheid en zelfoverschatting. We moeten vanaf nu anders in de wereld staan.
Denk echter niet dat verdere centralisering van de EU de oplossing is. De Europese Commissie kan haar huidige mandaten op buitenlands beleid al niet aan, dus waarom nog meer hooi op die vork?
Symptomatisch waren de gedweeë reacties van voorzitter Von der Leyen en Kallas op Amerika’s actie in Venezuela. Geen kritiek. Wel: „Het VN-Handvest moet in acht genomen worden.” Uh…
Ach, de Commissie laat de oren hangen naar Washington en dat lijkt institutioneel ingebakken. Maar vastklampen aan een onbetrouwbaar Amerika is onverstandig.
Laat 2026 het jaar worden waarin we echt in dialoog treden, politiek en intellectueel, met de veelvormige buitenwereld, inclusief China. Minder normeren en dicteren, meer luisteren. We moeten onszelf kleiner maken en onze wereld groter.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.
Source: NRC