Daan van Uhm | hoogleraar Milieucriminaliteit „is van alle tijden”, maar de bestrijding ervan is lange tijd nauwelijks serieus genomen. „Wandaden werden niet als misdaden gezien.”
Ontbossing in Congo, op een foto die door Daan van Uhm zelf gemaakt is.
Een uit de kluiten gewassen zeevis en een drugskartel: op het eerste gezicht hebben ze weinig met elkaar te maken. Maar dat is buiten de totoaba gerekend – een Mexicaanse vissensoort waarvan de zwemblazen zó gewild zijn binnen de traditionele geneeskunde dat ze voor vele tienduizenden euro’s per kilogram worden verhandeld. Big business binnen het illegale circuit, vertelt hoogleraar milieucriminaliteit Daan van Uhm. „Recent is het Sinaloa-kartel, een berucht drugskartel in Mexico, in de visserijcoöperaties geïnfiltreerd. De hoge opbrengsten, de afgelegen ligging, ver van alle drugscontroles, maken het een uiterst lucratieve handel.”
De totoaba vormde één van de vele voorbeelden tijdens Van Uhms oratie Tussen wet en wildernis aan de Open Universiteit in Heerlen, begin december. Door de jaren heen deed hij onder meer onderzoek naar hondengevechten, illegale houtkap, handel in beschermde soorten en afvallozing. „Maar niet alleen die verscheidenheid aan verschijningsvormen maakt de groene criminologie zo interessant.
Het is ook de onderliggende vraag: waar ligt de grens? Die was binnen de milieugerelateerde criminaliteit lange tijd nogal vaag. Voor ecocide – handelingen waarbij doelbewust het risico wordt genomen op ernstige of langdurige schade aan het milieu – bestond lange tijd bijvoorbeeld nog geen apart strafrecht. Er was wel milieubeleid, maar aan wetgeving die overtreding van dat beleid strafbaar stelde, ontbrak het. Inmiddels is er binnen de herziene EU-richtlijn milieucriminaliteit wel een zinnetje over opgenomen, maar veel is het nog altijd niet. Er wordt door rechters, criminologen en beleidsmakers nog te vaak langs elkaar heen gewerkt.”
Om die reden besloot Van Uhm samen met collega’s de krachten te bundelen: op de dag van zijn oratie vond de lancering van het Expertisecentrum Milieucriminaliteit plaats. „Misdaden tegen de natuur moeten als centraal vraagstuk binnen de hedendaagse criminologie worden gezien. Het wordt tijd dat we vanuit verschillende vakgebieden onze krachten bundelen, met wetenschappers, rechters en beleidsmakers. Zo kunnen we meer inzicht krijgen in de daders én de slachtoffers.”
„Absoluut. Milieucriminaliteit is van alle tijden. Plato stelde al in de vierde eeuw voor het begin van onze jaartelling vast dat het landschap rond Athene in een dor, uitgeput gebied veranderde door ontbossing en erosie. Een paar eeuwen later stierven al dierenpopulaties uit, vermoedelijk omdat ze op grote schaal naar Rome werden getransporteerd voor spektakel in het Colosseum. Met de opkomst van het Europese imperialisme en kolonialisme breidde de verwoesting van ecosystemen nog verder uit. Het besef dat de mens een negatieve invloed op de natuur had was er heus. Maar die wandaden werden lang niet als misdaden gezien.”
„Aristoteles, een leerling van Plato, zette op zijn scala naturae – zijn hiërarchische ordening van de natuur – de mens bovenaan. Geleidelijk aan begint dat antropocentrische wereldbeeld te verschuiven naar een meer ecocentrisch wereldbeeld, waarin we onderdeel van de natuur zijn in plaats van onszelf erboven te zetten.”
Illegale mijnbouw in Colombia op een foto die Van Uhm zelf gemaakt heeft.
„Ja, ecorechtvaardigheid markeert een fundamentele verandering in hoe we nadenken over slachtofferschap binnen de groene criminologie. Vaak zie je daarbij ook hoe nauw menselijke en niet-menselijke belangen met elkaar samenhangen. Zo heb ik zelf veldwerk gedaan naar illegale mijnbouw in het stroomgebied van de Colombiaanse Atrato. Door die vervuilende activiteiten werd de gezondheid van meerdere inheemse bevolkingsgroepen bedreigd. In 2016 oordeelde het hof van Colombia dat de culturele rechten van die bewoners zo onlosmakelijk verbonden zijn met de biologische rechten van de rivier dat de Atrato werd uitgeroepen tot rechtspersoon. Dat was een succesverhaal. En ook in Nederland zijn er tegenwoordig juridische discussies gaande over rechten van de natuur. Aandacht voor groene criminologie kan zo bijdragen aan natuurbescherming – bedreigde soorten en gebieden kunnen betere bescherming krijgen. Maar soms kan ecorechtvaardigheid ook juist nieuwe morele vraagstukken oproepen.”
„In 2022 werd ik in Oost-Congo bijvoorbeeld geconfronteerd met de ontvoering van vijf babychimpansees uit een opvangcentrum. Die had net plaatsgevonden toen ik daar aankwam. Twee van hen wisten te ontsnappen, maar de andere drie werden als menselijke gijzelaars vastgeketend – de ontvoerders eisten in een filmpje 200.000 dollar voor hun vrijlating. Zo kunnen daders niet-menselijke soorten ook doelbewust tot slachtoffer maken door in te spelen op ons gevoel van medeleven. Door antropocentrisme te vervangen door ecocentrisme krijgen we een nieuwe verantwoordelijkheid. Chimpansees staan genetisch zo dicht bij de mens: waarom zouden we voor de een geen losgeld betalen en voor de ander wel? Het losgeld is niet betaald; dat kon het opvangcentrum zich niet permitteren en het zou ook precedenten scheppen. Maar wat er uiteindelijk met de apen gebeurd is, weet ik niet.”
De twee chimps die wisten te ontsnappen tijdens de kidnapping.
„De grootste biodiversiteitshotspots bevinden zich vaak in arme landen met een instabiel politiek klimaat. In zulke gebieden kan de georganiseerde misdaad goed gedijen – neem de totoabahandel in Mexico. Lokale vissers kunnen onder druk worden gezet om mee te werken, of worden geronseld met de belofte van bescherming en leningen. In Colombia bemoeien drugskartels zich steeds vaker met illegale goudwinning, in het oostelijke Congobekken werken gewapende milities samen met houtbaronnen. En in de ‘gouden driehoek’ Laos, Myanmar en Thailand zie je steeds vaker inmenging van de Chinese georganiseerde misdaad in de wildlife-handel. Een kilo neushoornhoorn is op de zwarte markt tegenwoordig meer waard dan goud of cocaïne.”
„…en gedumpt drugsafval in Limburg. Tja, milieucriminaliteit is niet voorbehouden aan die arme regio’s en is bovendien vaak nauw verbonden met de enorme vraag naar grondstoffen vanuit het Westen. En natuurlijk zijn het ook niet alleen criminele organisaties die zich schuldig maken aan strafbare feiten. Binnen bedrijven en overheden vindt volop groeneboordencriminaliteit plaats.”
„Je ziet in ieder geval steeds vaker dat ze er niet ongeschonden mee wegkomen. Maar alsnog vindt er volop wit- of eigenlijk groenwassen plaats. Als er heel veel actoren samenwerken in een keten, dan is het makkelijk om de controle kwijt te raken en kan het zijn dat een product ‘legaal’ op de markt verschijnt terwijl het illegaal gewonnen is. Denk aan houtkap: Europese bedrijven in Congo werken bijvoorbeeld saemn met gewapende milities om überhaupt toegang te krijgen tot het bos. Dan kan er op papier sprake zijn van alle benodigde licenties en koop je netjes hout met een keurmerk in de winkel, maar dan zit er toch iets scheef in die keten. Er bestaat nog geen keurmerk voor 100-procent-groene-criminaliteit-vrije producten. Maar de forensische technieken om legaal van illegaal te onderscheiden worden ook steeds beter, dus op den duur kan zo’n controlemechanisme er zeker komen.”
„En voor de vaquita, de Californische bruinvis. Die is even groot als de totoaba en raakt als bijvangst verstrikt in de netten. Nu al is de vaquita het meest zeldzame zeezoogdier ter wereld en de illegale handel in totoaba-zwemblazen maakt dat er niet beter op.”
De Atrato in Colombia, de rivier die een rechtspersoon werd.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC