Al zolang ik schrijf, ben ik bang voor een CNN-effect. Bang zo meeslepend te schrijven over het wereldnieuws dat ik er zelf rijk en beroemd mee word en dat iedere politicus zijn beslissingen voortaan afstemt op mijn commentaar.
In 1991 kwam kabelnetwerk CNN tot bloei door zijn berichtgeving over de Eerste Golfoorlog. De wereld keek live met verslaggever Peter Arnett mee naar de gevechten in Bagdad en zo won Amerika de strijd grotendeels via de televisie. Voor de media werd oorlog een verdienmodel.
CNN voorlopig grootste winnaar in Golfoorlog, kopte NRC op 17 januari 1991. Het artikel ging over de opmerkelijke dominantie van een commercieel netwerk: de publieke nieuwsvoorzieningen bleken trager en irrelevanter. Maar CNN werd ook financieel een winnaar, toen providers de zender opeens massaal in hun basispakket opnamen. Althans, zolang de oorlog duurde.
In de jaren daarna gaf een nieuwe oorlog of natuurramp de kijkcijfers nog weleens een boost en rechtvaardigde daarmee de plaats van CNN in het basispakket. Maar groot nieuws is zeldzaam en mensen verliezen hun belangstelling voor rampen al snel, zeker in een wereld vol afleidingen. De cijfers van CNN liepen dus vanzelf terug. Totdat Donald Trump aan de macht kwam: CNN en hij gaven elkaar aandacht en sponnen daar garen bij.
Dit verzin ik allemaal niet zelf. Ik citeer The New York Times, die dat van die boost en die oorlogen in het basispakket precies zo formuleerde in 2017. „CNN had a problem, Donald Trump solved it.” Het gold overigens ook voor de Times zelf, die het abonneebestand tijdens het eerste presidentschap van Trump zag verdrievoudigen. Net als The Washington Post.
Oké, oud nieuws, maar netwerken, zenders en kranten maken zich nog steeds zorgen om hun plaats in het basispakket. Journalist Tony Dokoupil kondigde zijn komst als presentator van CBS Evening News vorige week aan met een journalistiek mea culpa: te vaak had de pers het verhaal gemist. Vanaf nu ging hij dus eindelijk naar de kijkers luisteren. „I report for you.”
Het nieuwe nieuws is dat die oude cable news networks en broadcasting systems hun invloed inmiddels voor een groot deel zijn kwijtgeraakt aan kijkers die zelf zijn gaan zenden. Aan influencers die zelf influencen. Aan bots die meepraten. Zoals de politiek tegenwoordig buiten de internationale rechtsorde om beweegt, zo beweegt de wereldwijde communicatie buiten de pers om. En die twee hangen samen.
De lotsverbondenheid van politiek en journalistiek, die zoveel effect had tijdens de Golfoorlog, is vervangen door een uiterst volatiele verhouding tussen macht en opinie. Kijk eens naar Candace Owens. De invloedrijke conservatief, die beweert dat dinosaurussen „fake and gay” zijn, net als de maanlanding en de ruimte, heeft verbazingwekkend veel macht en invloed verworven. Lees maar mee.
De Franse rechter veroordeelde deze week tien influencers, omdat ze ten onrechte hadden beweerd dat Brigitte Macron, de echtgenote van de Franse president, werd geboren als man. Het idiote verhaal was groot gemaakt door, inderdaad, Candace Owens. In de stukken rondom de rechtszaak stond te lezen dat president Macron tijdens vredesbesprekingen over Oekraïne aan president Trump had gevraagd Owens op dit punt tot de orde te roepen. Volgens Owens zelf was haar zwijgen een voorwaarde voor een vredesakkoord.
Hier is het CNN-effect op hol geslagen: de oorlog loopt niet meer via professionele kabelnetwerken, maar via volstrekt onberekenbare en ontembare opiniemakers. Sinds Candace Owens beweert dat de moord op de conservatieve Charlie Kirk een inside job is geweest van zijn eigen organisatie, zijn de rechtse media onderling hevig slaags geraakt, zeggen onderzoekers in The Washington Post. „Het gevoel heerst dat de toekomst van deze politieke beweging te grabbel ligt.”
Zo gaan alle instellingen van de democratie tegelijk – en in samenhang – overboord. De journalistiek, de wetenschap en het recht. Gek genoeg vindt niet iedereen in Nederland dat een probleem. Als Amerika zonder juridische grondslag Venezuela binnenvalt en de president ontvoert, schrijft Dilan Yesilgöz van de VVD in een reactie op X: „Hier bestaan meerdere waarheden naast elkaar.” Ja, als je de rechtsorde afschaft en beginselen die we tot nu toe serieus namen, dan bestaan er opeens heel veel waarheden naast elkaar.
Dit is tijd om koers te houden. Wil je Europa niet te grabbel gooien, dan zul je de samenhang tussen macht en opinie moeten onderkennen. Dat vraagt om beginselvastheid van de oude instituties, de politieke partijen, de universiteiten, de kranten. Maar vooral ook van opiniemakers en al die miljoenen influencers en followers online, die buiten de pers om de toekomst bepalen.
Wat moet je deze week kijken? Tips en achtergronden over boeiende films, series en tv-programma’s
Source: NRC