De bekende Dummies-reeks is een aflopende zaak, zegt de uitgever. Weinig mensen kopen de zwart-gele zelfhulpboeken nog, nu chatbots razendsnel antwoord geven op alle vragen. Daarmee gaan ook veel voordelen verloren, zoals betrouwbaarheid.
is popredacteur van de Volkskrant.
Ze staan er nog, in boekhandels door het hele land. Zo alomtegenwoordig dat ze bijna niet meer opvallen, al springt het felgeel behoorlijk in het oog. Chinees voor dummies op de taalafdeling, Investeren in vastgoed voor dummies op de financiële afdeling, Cognitieve gedragstherapie voor dummies bij de psychologie. Ze staan er, maar worden steeds minder verkocht.
Volgens uitgeverij MUS staat de serie onder druk. ‘Het is een aflopende zaak’, zegt eigenaar Nicole Neven. ‘De verkoop loopt sterk terug.’ Ze geeft daarom een stuk minder boeken uit in de reeks, en de wel uitgegeven boeken zijn vaak geüpdatete versies van eerdere edities. ‘Nieuwe onderwerpen doen we niet meer’, zegt ze. Een boek over bijvoorbeeld elektrische auto’s was in betere tijden logisch geweest, maar daar begint de uitgeverij niet meer aan.
Met De kleine voor dummies-boekjes, goedkopere en handzame pockets met een samenvatting van een ingewikkeld onderwerp, is de uitgeverij helemaal gestopt. ‘De doelgroep van de boeken is klein’, zegt Neven. De doelgroep is lezers op leeftijd, met genoeg interesse in een onderwerp om er een boek over te lezen in plaats van het onderwerp te googlen.
Zo worden de Dummies-boeken een te zware last voor haar uitgeverij om te dragen. Uitgeverij MUS geeft verder cadeauproducten uit, bulletjournals en kleurboeken voor volwassenen. Daar is wél een markt voor.
‘Voor dummies maken alles makkelijker!’ Deze slogan prijkt op ieder Dummies-boek en op de site. Het is een zeldzaam treffende slogan voor de boekenreeks. Er zijn Voor Dummies-boeken over werkelijk ieder onderwerp. Een veelheid aan talen, van Russisch tot Japans, maar ook bierbrouwen, backpacken of mindfulness. Van seks tot het eerste jaar van je baby, en van iets groots als natuurkunde tot iets specifieks als ‘zero waste’ koken (dus zonder voedsel te verspillen).
In de Amsterdamse boekhandel Scheltema staan op de non-fictieafdeling nog tientallen van de zwart-gele uitlegboeken. Ze worden weinig opgepakt op een winterse zaterdagochtend. De meeste klanten zeggen desgevraagd er niet zoveel mee te hebben.
Een jonge man met een stapeltje managementboeken in zijn handen zegt er zelfs nog nooit een te hebben gepakt. Zijn idee over de Dummies is dat de brede introductie die ze bieden ook wel op internet te vinden is. Als hij specifieke of diepgravende kennis wil, zoekt hij een ander soort boek.
Precies dat is de uitdaging van de boekenreeks: naast toch al stevige concurrentie van zoekmachines als Google, rammelen er nu AI-tools als ChatGPT aan de poorten van de overzichtelijke kennis. Waarom zou je nog uren investeren in het lezen van een guitig boek, als je je informatie ook binnen een halfuur van een kunstmatig intelligente chatbot kan krijgen?
Nou, omdat je dan toch veel kennis misloopt, volgens Peter Siks. Hij schreef samen met Hans Oudshoorn Beleggen voor dummies vanuit zijn ervaring als beurshandelaar en opleider van beleggers. ‘Je kunt informatie preciezer en makkelijker vinden met ChatGPT, maar ik denk dat het goed is als je een breder beeld schetst’, zegt hij.
Daar is Dickjan Braggaar, auteur van onder andere Aanbesteden voor dummies, het mee eens. ‘Je kunt aan zo’n boek beginnen met nul kennis, en als je goed doorleest ben je aan het einde van het boek geen dummie meer.’
Waar je met gerichte vragen online alleen dat krijgt te weten wat je zoekt, doe je bij het lezen van een boek ‘per ongeluk’ extra kennis op over het onderwerp. Dat is minder tijdsefficiënt, maar het verbreedt en vergroot hoe dan ook je begrip.
De boeken worden geschreven door experts op het desbetreffende gebied. Soms komt het initiatief vanuit de uitgever zelf, over een onderwerp waarvan ze denken dat er vraag naar is.
Zo ging het in 2006 bijvoorbeeld bij Een huis kopen voor dummies. De toenmalige uitgever vroeg bij Vereniging Eigen Huis naar een expert die een hulpboek wilde schrijven voor huizenmarktbetreders. De Vereniging vroeg nogal wat geld voor zo’n samenwerking, dus zag de uitgever ervan af.
Maar Anna Roelofsz wilde het best voor alleen de royalty’s doen. Zij werkte destijds op de redactie van het ledenblad van Vereniging Eigen Huis, en had dus al ervaring met het schrijven over koopcontracten en WOZ-waardes.
‘Toen een collega zei dat ik het niet zou kunnen, wilde ik het natuurlijk juist doen’, zegt Roelofsz nu. ‘Achteraf heb ik er van de juristen van de Vereniging wel wat kritiek op gekregen: zo simpel is het niet, zeiden zij.’
Maar dat is juist de kracht van een Dummies-boek, volgens de uitgeverij: ingewikkelde materie overzichtelijk maken zonder je te verliezen in alle haken en ogen. ‘Dat is volgens mij precies wat er verloren gaat als deze reeks verdwijnt’, zegt Roelofsz. ‘Dat er iemand is die overal relevante informatie vandaan plukt voor een iets dieper dan oppervlakkig begrip over een onderwerp. Je veronderstelt als schrijver wel intelligentie, maar geen kennis.’
Van het schrijven van zo’n zwart-gele gids worden de meeste experts niet per se rijk. ‘Ik heb het uitgerekend’, zegt Braggaar. ‘Per uur dat ik erin heb gestopt, heb ik er 22 cent mee verdiend. Je doet het puur voor de lol.’
Daarnaast was het voor hem, net als voor Roelofsz, een leuke uitdaging om te bewijzen dat hij het kon. Siks werd samen met zijn collega Hans Oudshoorn gevraagd om Beleggen voor dummies te schrijven. ‘Dat is toch wel een beetje egostrelend’, geeft hij toe.
Naast het bredere perspectief dat ze bieden, zijn de Dummies-boeken volgens de auteurs dus ook een stuk betrouwbaarder dan online antwoorden. Siks: ‘Het goede van boeken is dat iemand, of zelfs meerdere mensen, goed over hebben nagedacht en dat aan papier hebben toevertrouwd. Er zit een hoop denkwerk in de boeken.’
Braggaar wijst erop dat een deel van de informatie die een AI-chatbot geeft onwaar is. Bij een boek uit de Dummies-reeks kan je ervan uitgaan dat het door een expert geschreven is, en de tekst langs meerdere mensen is gegaan. Dat geeft een behoorlijk betrouwbaar resultaat, maar betekent niet dat er geen fouten in kunnen sluipen. Soms veroudert kennis, en sommige denkbeelden en wetenschappelijke consensus veranderen over de tijd.
In die lange geschiedenis kent de Dummies-reeks eigenlijk maar één controverse. In de eerste versies van het Engelstalige Understanding Autism for Dummies suggereerden de auteurs in een hoofdstuk over oorzaken een link tussen kindervaccinaties en autisme. ‘In ieder geval kunt u het vaccinatieschema van uw kind misschien heroverwegen’, raden de auteurs aan.
De wetenschappelijke consensus is dat er geen link is tussen vaccinaties en autisme. Dat staat ook duidelijk in het nieuwe Autism for Dummies uit 2025, van andere auteurs. In het Nederlands wordt dit boek niet (meer) verkocht.
Sommige Dummies-onderwerpen worden sowieso vaak geüpdatet. Ze zijn bijvoorbeeld afhankelijk van regelgeving, politiek of andere veranderende omstandigheden. Denk aan een eigen bedrijf starten, belastingen en advocatuur. Het maakt de boeken vatbaar voor verouderde informatie. Een boek dat een paar jaar in de kast heeft gestaan kan plots onjuistheden bevatten.
Het internet is flexibeler en heeft minder last van dit euvel. Toch is alle vragen aan een chatbot stellen niet de oplossing, zegt Roelofsz. ‘Volgens mij worden we er met z’n allen een beetje dommer van.’
De bekendste Dummies-boeken zijn degene waarmee de reeks in 1991 begon: hulpboeken voor computersystemen. Volgens de overlevering vroeg een gefrustreerde nitwit eind jaren tachtig in een computerwinkel om een alternatief voor de ingewikkelde computerhandleidingen, ‘iets als DOS voor dummies zoals ik’.
Nou, daar zag de uitgeverijtak van het Amerikaanse marktonderzoeksbureau IDG (tegenwoordig IDC) wel brood in. Zij brachten het eerste boek in de reeks uit: DOS for Dummies. Het boek werd geschreven door Dan Gookin, die op dat moment al een aantal jaar ervaring had met schrijven over computers.
Hij schreef na DOS nog elf andere Dummies-titels, met als meest recente wapenfeit C Programming for Dummies in 2020, een speelse uitleg over de programmeertaal C. Inmiddels is Gookin burgemeester van Coeur d’Alene, een plaatsje in de Amerikaanse staat Idaho met ongeveer zestigduizend inwoners.
Het succes van de Dummies-boeken zit deels in de herkenbaarheid. De zwart-gele omslagen vallen meteen op. Het design verandert maar af en toe van formule. Vroeger stond het woord ‘dummies’ in krijtbord-stijl geschreven op een zwarte achtergrond, als een schoolbord. Het behulpzame Dummie-mannetje steekt eronder zijn vinger op, uit zijn mond komt een spreekbubbel met een wervende tekst.
In modernere varianten sieren twee cirkels de voorkant: eentje met een stockfoto van het onderwerp en eentje met een puntsgewijze opsomming van wat de lezer van dit boek gaat opsteken. Het schoolbordlettertype is – helaas – verdwenen. Het Dummie-mannetje keert nog wel regelmatig terug, zoals bij de tips binnen in de boeken.
De opbouw volgt altijd hetzelfde stramien. Een Dummies-boek bestaat uit een aantal deelonderwerpen, bijvoorbeeld ‘Spaans voor onderweg’ in Spaans voor dummies, en die zijn weer opgedeeld in hoofdstukken, zoals ‘Geld, geld en nog eens geld’ en ‘Naar de weg vragen’.
Het laatste deel is altijd ‘Het deel van de tientallen’, dat belangrijke aspecten in lijstjes van tien opsomt. Er zijn herkenbare icoontjes voor terugkerende aspecten, zoals een dartbord met pijltje voor een tip en een opgestoken vinger voor een geheugensteuntje.
De toon is altijd luchtig, alsof de serie de draak steekt met al te zware instructieboeken. Hoofdstuktitels zijn vaak lollig, zoals ‘Zie het van de zonnige kant: kantbreien’ in Breien voor dummies.
‘De mensen die de boeken kopen, zijn meestal niet echt dummies’, zegt Jacques Bertens. Hij schreef Bierbrouwen voor dummies. ‘Het zijn mensen die dingen willen leren.’ Maar leren gaat voor veel mensen niet meer uit een papieren boek, met de bijbehorende fikse tijdsinvestering.
Dat weet Bertens. Hij heeft immers zelf een website over bierbrouwen, die naar eigen zeggen ‘een schatkamer aan kennis’ voor hobbybrouwers is. ‘Eerlijk is eerlijk, ik heb veel artikelen die ik eerder heb geschreven gebruikt voor het boek’, zegt hij. ‘Het boek was een soort uitgebreide samenvatting van de site.’
Maar het boek heeft volgens Bertens hoe dan ook meerwaarde. ‘Mensen vinden het fijn dat alles bij elkaar staat en dat ze zo’n boek ook achteroverleunend op de bank kunnen lezen.’
Hij merkt aan de royalty’s dat de interesse in zijn brouwgids afneemt. ‘Ik snap dat het niet helemaal meer van deze tijd is’, zegt hij. ‘Een boek is een statisch iets, de kennis ontwikkelt zich ongelofelijk snel.’
Als de reeks niet als papieren boeken door kan gaan, zijn er misschien nog opties voor een tweede leven in andere vorm. ‘Het is een cultuurfenomeen’, zegt uitgeverijdirecteur Neven. ‘Dat moet wel blijven meebewegen met de tijd.’
Van alle boeken zijn er al epubs, digitale formats, zodat ze ook op een e-reader gelezen kunnen worden. Neven heeft weleens nagedacht over Dummies-cursussen, maar lesprogramma’s zijn kostbaar.
Op de Engelstalige site prijkt inmiddels rechtsboven in de hoek ‘Dummies AI’: een chattool die antwoorden op alle vragen vindt met Dummies-kennis. If you can’t beat them, join them, moet de Amerikaanse uitgever Wiley hebben gedacht.
Op de vraag ‘hoe koop ik een huis?’ antwoordt de tool binnen een paar seconden met een stappenplan. Aan het einde raadt het programmaatje de Engelstalige versie van Een huis kopen voor dummies aan, omdat die ‘gedetailleerde, stap-voor-stapbegeleiding’ biedt bij het kopen van een huis. Met een paar keer doorvragen komt de tool ook een heel eind.
In de Amsterdamse boekhandel staat de 73-jarige Evelien met het boek Wordpress voor dummies in haar handen. Ze is bekend met de boekenserie: ooit kocht ze Beleggen voor dummies. Of ze iets aan de kennis in het boek gehad heeft, durft ze niet te zeggen. Misschien kan de reeks haar ook helpen met Wordpress, een systeem om websites mee te beheren?
‘Ik ben nog behoorlijk bij met dit soort dingen hoor’, zegt ze. ‘Ik heb ook al een website, maar een paar dingen zijn nog onduidelijk. Ik wil eigenlijk iets geavanceerdere kennis.’ Ze lacht. ‘Maar ja, daarvoor moet je niet bij Voor dummies zijn.’ Ze gaat zonder het boek de winkel uit.
DUMMIES ROND DE WERELD
Dummies is een wereldwijde franchise. Bijna alle talen nemen het woord ‘dummies’ over in de titel, maar sommige talen wijken af.
Engels: For Dummies
Frans: Pour les nuls
Pools: Dla bystrzaków
Portugees: Para Leigos
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant