Wat voor zin heeft het maken van ‘goede voornemens’, als je toch geen greep hebt op je eigen leven? Laat staan op de wijdere wereld? In die wereld lijken we overgeleverd aan onbeschroomde machtsdrift – de „vlekkeloze” speciale militaire operatie van Trump in Venezuela getuigt ervan. Niks rechtsorde, maar het recht van de sterkste – dat werkt in je achtertuin tenslotte het best.
En op microniveau: waarom je iets anders of beters voornemen, als je toch maar de speelbal bent van je genen, je opvoeding, vinkjes, kortom: een optelsom van pech en geluk? Je hoort of leest het vaak genoeg. De pointe van zulke relativering van individuele prestaties en succes is duidelijk: bevoorrechte burgers bewustmaken van hun privileges en wat meer empathie of solidariteit bijbrengen met wie het minder ‘getroffen’ hebben – misschien juist wel als gevolg van die ongelijke privileges.
Dat zou dan een mooie correctie zijn op wat Michael Sandel de ’tirannie van de verdienste’ noemt, het idee dat iedereen wordt beloond naar verdienste. In Nederland lijkt het geloof daarin tegelijk tomeloos en op sterven na dood te zijn. Iedereen wordt geacht zijn hoogste ambities na te jagen én niet-aflatend te ‘genieten’. Tegelijk klinken volop noodkreten over haperende sociale mobiliteit, segregatie naar vermogen en de opkomst van een erfenissen-elite.
Laatst kwam ik deze anti-meritocratische tegenwerping tegen: succes of prestaties zijn alleen mogelijk omdat je gewoon „geluk hebt dat je hier geboren bent'” Of, nog iets sterker: geluk hebt gehad met je ouders. Eigenlijk doe je zelf niets, behalve braaf je genen volgen.
Hoe welkom een matiging van de meritocratische ratrace ook is, de boodschap dat je een knecht bent van je genen lijkt me voor iedereen ontmoedigend. Heeft het zin om zo over jezelf en de wereld te denken? Hebben wij, grof gezegd nazaten van gelovige rebellen, zeerovers en slavenhouders, ‘geluk’ dat we hier geboren zijn en anderen, in ellende of armoede geboren, mutatis mutandis ‘pech’?
Geluk heb je met een winnend lot in de loterij, of met een vliegtuig dat je op het nippertje mist en dat na het opstijgen neerstort. Toeval. Maar wat betekent het om je geboorteplaats of je persoonlijke, met de wieg meegekomen karaktertrekken ‘toevallig’ te noemen of ‘gelukkig’? In de filosofische ethiek wordt uitgebreid gedebatteerd over moral luck (de rol van geluk in morele oordelen), over determinisme en vrije wil en over verantwoordelijkheid. Dat laatste blijft belangrijk, ondanks alle pech en geluk: mensen zijn niet louter speelbal van hun omstandigheden.
En slaat het ergens op om zo over jezélf praten? Is ‘ik heb geluk dat ik hier geboren ben’ meer dan een loze bewering? Als je elders was geboren was je per slot van rekening niet jezelf geweest maar iemand anders. Mensen kunnen zich inleven in andermans omstandigheden, en dat is maar goed ook, maar je doet dat vanuit de jouwe, al inlevend blijf je diezelfde ‘ik’. Tenzij je volhoudt – en inderdaad, sommige filosofen doen dat uiteraard – dat die andere denkbare werelden, waarin je elders geboren bent, net zo werkelijk zijn als de huidige. Hier opent zich een doolhof van filosofische hersenbrekers over identiteit, de verwijzing van het woord ik en de realiteit van mogelijke werelden.
Op de uitslag van de filosofenjury in zulke netelige kwesties kunnen we beter niet vooruitlopen (daar kun je ook lang op wachten).
Dus dan toch maar een goed voornemen. Minder ongebreidelde ambitie, meer solidariteit. Graag, premier-in-spe Jetten. Maar ook: waken voor de keerzijde van al te populaire meritocratie-kritiek. Overdreven accent op geluk en pech doet afbreuk aan iets wat ook onontbeerlijk is voor een samenleving: de notie – of zelfs plicht – om iets met je aangeboren vaardigheden te dóén. Niet om allemaal excellent genietende crypto-miljonairs te worden – alsjeblieft niet, zeg – maar om je te ontwikkelen en verantwoordelijkheid te nemen voor je doen en laten.
Laat dat idee varen en we dobberen op golven van pech mee naar de wereld van de godsgruwelijke geluksvogel Trump, waarin alleen brute macht nog de doorslag geeft.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC