Vandaag doet de rechter uitspraak in de zaak rond Ryan (18), die volgens het OM uit eerwraak werd gedood. De politie ziet steeds meer zaken die voortkomen uit geschonden familie-eer, vooral onder nieuwkomers. ‘In Nederland beslissen mensen zelf wat voor leven ze willen leiden, dat moeten we blijven uitleggen.’
is verslaggever binnenland van de Volkskrant en doet verslag van de rechtszaak tegen de broers en vader van Ryan.
‘Haar naam is Ryan. Een jonge vrouw van net 18’, spreekt de officier van justitie eind november in de rechtbank van Lelystad. ‘Ze kwam voor veiligheid naar Nederland, maar veilig was ze bijna nooit.’
Vandaag doet de rechtbank uitspraak in de zaak die tot veel afschuw leidde. De 18-jarige Ryan werd op een ochtend in mei 2024 dood aangetroffen in het water van de Oostvaardersplassen: haar enkels en handen gekneveld met meer dan 20 meter tape, haar mond en neus afgeplakt.
Het gaat volgens het Openbaar Ministerie om eerwraak. De aanklager eist 25 jaar gevangenisstraf voor Ryans vader Khaled Al N. (53) en 20 jaar voor broers Muhanad (25) en Mohamed (23). Zij zagen Ryan volgens de officier ‘als een last’ die uit de weg geruimd moest worden. ‘Alleen maar omdat ze een jonge vrouw was, die haar eigen leven wilde leiden.’
Het waren haar broers die Ryan naar de plek brachten waar ze vermoord zou worden. Ze beweren niet te hebben gedacht dat hun vader tot zoiets in staat was, ondanks de vele berichten waarin de moord van tevoren werd besproken. Al N. is inmiddels in zijn land van herkomst Syrië, en blijft volhouden dat hij alleen handelde. Ze liet hem geen andere keus, appte hij zijn vrouw. ‘Ik kreeg stress van de verhalen over haar.’
Het lot dat Ryan trof, staat niet op zichzelf. De politie krijgt steeds vaker te maken met geweldsincidenten die verband houden met een vermeende geschonden familie-eer. Het Landelijk Expertise Centrum Eergerelateerd Geweld (LEC) behandelde in 2025 naar schatting 750 zaken – een recordaantal. Tien jaar geleden waren het er 460.
Het expertisecentrum adviseert de politie, gemeenten en hulpinstanties zoals Veilig Thuis. Alleen de meest complexe zaken komen er terecht. Relatief ‘eenvoudige’ kwesties (duizenden per jaar) kunnen de meeste instanties inmiddels zelf afhandelen: de kennis over eergerelateerd geweld is toegenomen sinds het LEC in 2008 werd opgericht, op verzoek van toenmalig minister van Vreemdelingenzaken en Integratie Rita Verdonk.
Hoewel zware delicten zoals bij Ryan het nieuws halen, maken moorden slechts een fractie uit van de zaken, vertelt Wilfred Janmaat, hoofd van het expertisecentrum. Veel vaker leiden conflicten over een relatie voor het huwelijk, homoseksualiteit, het afdoen van een hoofddoek, vreemdgaan of een voorgenomen scheiding tot bedreigingen, stalking, dwang of mishandeling.
Op de zaak-Ryan kan Janmaat niet specifiek ingaan. Wel is hij bereid de toename van de afgelopen jaren te duiden. Het is lastig te zeggen of er daadwerkelijk meer geweldsincidenten rond familie-eer plaatsvinden, of dat de hulp van het centrum vaker wordt ingeroepen.
Het staat wel vast dat het aandeel van nieuwkomers in het aantal delicten toeneemt. Zo vindt 29 procent van alle zaken zijn oorsprong in de Syrische gemeenschap, momenteel de grootste groep asielzoekers.
Het gaat volgens het expertisecentrum vaak om getraumatiseerde vluchtelingen, die hun plek moeten vinden in een nieuw land. Hun kinderen gaan naar school, leren de taal en krijgen een relatie. Janmaat: ‘Zij integreren sneller binnen de westerse samenleving, terwijl de ouders langer achterblijven en daardoor juist vasthouden aan oude tradities en gewoontes.’
De moord op Ryan komt niet uit het niets. Het uit Syrië gevluchte gezin met negen kinderen is dan al jaren in beeld bij verschillende instanties. In 2021 trof de politie de toen 15-jarige Ryan al eens aan bij een bushalte in haar Friese woonplaats Joure. Het meisje had een mes bij zich. Ze wilde zichzelf daarmee iets aandoen, zei ze, omdat ze thuis werd geslagen.
In 2023 ontvluchtte Ryan haar vader opnieuw. De ruzies gaan over haar hoofddoek die ze niet wil dragen, over plannen om haar uit te huwelijken, over vriendjes en haar gedrag op sociale media. Buurtbewoners vangen haar op en bellen de politie.
Ook de oudste zus van Ryan moest het meermaals ontgelden toen ze wilde trouwen met een man die hun vader niet zag zitten. Zij werd een periode verstoten, en haar aanstaande werd met de dood bedreigd en achternagezeten met een shoarmames.
Sociale druk en controle spelen een grote rol in de Syrische gemeenschap in Joure, die volgens oudste broer Muhanad (25) uit meer dan twintig families bestaat. Hij werd erop aangesproken als Ryan haar hoofddoek niet droeg, vertelt hij in de rechtbank. ‘Iedereen kent mij in Joure.’
In een verklaring schetst een zus hoe Ryan worstelde met hun geloof. ‘Ze had een foto zonder hoofddoek naar een jongen gestuurd, dat kon echt niet.’
Door de jaren heen lopen de spanningen op. Ryan wordt meermaals uit huis geplaatst en krijgt zelfs een poosje persoonsbeveiliging. Toch keert ze telkens terug naar haar familie.
De honderden zaken die het LEC jaarlijks behandelt zijn divers en treffen niet alleen vrouwen, al vormen zij wel de grote meerderheid. Een eergerelateerd conflict vindt zijn oorsprong meestal in een vorm van vermeend ‘wangedrag’ van het slachtoffer, legt Janmaat uit, waardoor ‘de zedelijke familie-eer’ is aangetast en moet worden hersteld.
Als voorbeeld schetst hij een jong meisje dat een relatie krijgt met iemand waarmee de familie niet gelukkig is. ‘Dan volgt meestal eerst een sanctie, zoals het afpakken van een telefoon, waarna het conflict ontaardt in geweld, of bijvoorbeeld verstoting of uithuwelijking.’
Vaak keert een hele familie zich tegen het slachtoffer, omdat ook zij op het ‘wangedrag’ worden aangekeken.
Als het centrum een zaak binnenkrijgt, brengen ze aan de hand van ‘rode vlaggen’ en een checklist in kaart of er daadwerkelijk sprake is van eergerelateerd geweld. Daarbij wordt soms de hulp ingeroepen van een externe deskundige, een arabist of cultureel antropoloog. Daarna volgt een plan van aanpak, waarbij vanuit de hulpverlening en eventueel de politie een gesprek gevoerd wordt met de familie, om in te schatten of er nog kans is op herstel.
Inmiddels werken zo’n elf mensen bij het expertisecentrum. De meesten hebben ervaring in de ‘moeilijkste wijken’ waar deze problematiek speelt, zegt Janmaat, of hebben een culturele achtergrond in regio’s waar eergerelateerd geweld voorkomt, zoals Marokko of Koerdistan.
Door de toegenomen werkdruk komt het soms voor dat zaken te lang blijven liggen, zegt hij. ‘Terwijl de tijd altijd dringt. Als je te lang wacht, wordt het probleem alleen maar groter.’
Met name nieuwkomers springen eruit in de statistieken. Syriërs, maar ook mensen uit Jemen en Eritrea. ‘In Nederland beslissen mensen zelf wat voor een leven ze willen leiden, dat moeten we blijven uitleggen.’
Op Janmaats advies moeten inburgeraars sinds 1 juli kunnen aantonen dat ze weten wat het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen in Nederland inhoudt.
Toch denkt hij dat de grootste verandering vanuit gemeenschappen zélf moet komen, zoals dat eerder gebeurde bij mensen met een Turkse en Marokkaanse migratieachtergrond. ‘Zij hebben zich redelijk aangepast aan de westerse omgeving, waardoor het aantal zaken onder die groepen afneemt.’
Syriërs zijn hier relatief kort, waardoor instanties hen slechter kunnen bereiken. Al komt daar volgens Janmaat nu langzaam verandering in.
In mei 2024 is Ryan weer even thuis, bij haar familie. De problemen zijn niet voorbij, integendeel. In een appgroep bespreken de oudste zussen en broers Mohamed en Muhanad in de weken voorafgaand aan haar dood hoe Ryan door haar gedrag de ‘eer en eerbaarheid’ van de familie heeft aangetast.
Verschillende oplossingen komen voorbij, openbaart het OM in de rechtbank: verstoting, een zelfmoordpil uit Turkije. Mohamed oppert Ryan te vergiftigen met een van de kamerplanten, dat zou ‘halal’ zijn. ‘25 gram doodt een ezel.’
Ook zou hij hebben geappt dat Ryan moet worden afgeslacht. ‘Deze moet dood, anders zullen wij niet verlost zijn. Echt niet.’
Niet alleen de mannen in het gezin keren zich tegen Ryan. Haar zussen doen mee. ‘Moge God haar laten overrijden door een trein en ons van haar verlossen’, bericht een van hen. Een ander stuurt: ‘Spuug op haar. Ze heeft onze reputatie aangetast.’ En: ‘Als zij niet doodgaat zullen wij niet rusten.’
In de appgroep Eervolle familie mengt haar moeder zich in het gesprek: ‘Die meid is een slet, ze verdient het om gedood te worden.’
Volgens haar broers is Ryan op de hoogte van de berichten. Kort na haar 18de verjaardag kondigt ze aan voorgoed te vertrekken. In een berichtje aan Mohamed schrijft ze: ‘Het is klaar. Mijn gedachten en die van jullie botsen en het is voor ons heel moeilijk elkaar te begrijpen.’
Een definitieve keuze, die ze in Nederland mag maken omdat zelfbeschikking hier een elementair recht is, benadrukt de officier van justitie tijdens de rechtszaak. ‘Dat het zou leiden tot haar dood, wist ze misschien niet.’
Kort voor haar dood vertelt Ryan in een livestream op TikTok over haar problemen. Ze draagt make-up, geen hoofddoek en openbaart persoonlijke familiegegevens. Zo noemt ze de namen van haar jongste broertjes en zusjes, die ze zegt uit huis te willen laten plaatsen.
Het gezin is furieus. Ryan moet worden gestopt. Op de dag van de moord stuurt vader Khaled een constante stroom berichten naar zijn zoons. Eerst moeten ze haar telefoons in het water gooien. Daarop staan video’s van een dansende en zingende Ryan zonder hoofddoek, die volgens Muhanad ‘kennelijk’ een bedreiging waren voor Khaleds ‘eer’. Daarna moeten ze hun zus dumpen. ‘Het liefst in een diep meer’, appt hij. ‘Laat de vissen haar opeten.’
Tijdens de rechtszaak is er veel discussie over het motief. De politie liet kort na de moord op Ryan een rapport opstellen door het LEC, waaruit blijkt dat er sprake kan zijn van eerwraak. Toch zijn andere scenario’s niet helemaal uit te sluiten.
Ja, de familie voelde zich in hun eer aangetast, zegt Rob Ermers, cultureel antropoloog aan de Radboud Universiteit in Nijmegen als hij op de tweede zittingsdag wordt gehoord als deskundige. Vader Khaled noemt hij ‘een stuk conservatiever’ dan andere Syriërs in Nederland, omdat die ‘obsessief’ bezig is met het dragen van een ‘hoofddoek en gewaad’. Volgens het OM leeft hij volgens de sharia.
Eergerelateerd geweld heeft volgens deskundige Ermers niet per se te maken met religie, al worden de normen binnen een familie of gemeenschap daar wel vaak aan ontleend. Of dit eerwraak was, kan hij niet zeggen. ‘Het kan ook een wanhoopsactie zijn geweest om van haar af te komen.’
Het is een scenario dat de advocaten van de verdachten dankbaar omarmen. Omdat eerwraak geen juridisch begrip is maakt het voor de uiteindelijke veroordeling niet uit, maar als motief kan het wel strafverzwarend werken of bijvoorbeeld aantonen dat er sprake was van voorbedachte raad. De vader van Ryan beweert juist dat hij handelde in een opwelling.
In een vergelijkbare moordzaak werden de broers en neven van de Syrische Roshin veroordeeld tot 25 jaar cel. Een forse straf, die het OM ‘passend’ noemde omdat het motief eerwraak was: ‘Een volstrekt onacceptabel en ongewenst fenomeen waarvoor absoluut geen plaats is in onze Nederlandse samenleving.’
Ook in Lelystad onderstreept de aanklager in de rechtszaak dat van de hoogte van de eis (25 en 20 jaar) het signaal moet uitgaan ‘dat er in Nederland geen plaats is voor deze vorm van geweld’. ‘Nederland is een land waar het leven het allerhoogste goed is. Hoger dan eer.’
De officier van justitie zegt te begrijpen dat het moeilijk is om vanuit een totaal andere cultuur in Nederland te komen wonen. ‘Maar daarmee mag je problemen nog niet zelf oplossen.’
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant