Nastya Tikhonova en Ines Knyazeva ontvluchtten Rusland toen de repressie van lhbti’ers te dichtbij kwam. Voor Nastya’s eigen oma ging geen maatregel te ver om de situatie te ‘corrigeren’. In Nederland hoeven ze geen dubbelleven meer te leiden.
De 4-jarige Michelle speelt stilletjes met blokjes op de bank, en even later met buurtkinderen op het grasveld achter de eengezinswoning in Almere. Binnen vertellen haar moeders Nastya Tikhonova (37) en Ines Knyazeva (32) over hun besluit om in mei 2022 in het diepste geheim hun vaderland te verlaten.
Slechts twee vrienden namen ze in vertrouwen. Hun liefdesrelatie wisten de vrouwen twaalf jaar lang verborgen te houden voor de buitenwereld. ‘Als het uitkomt, kun je in Rusland je werk en je familie verliezen. En dat is uiteindelijk ook gebeurd’, vertelt Nastya.
Was er een plan, een bestemming die jullie op het oog hadden na het besluit om Rusland te verlaten?
‘We wilden uiteindelijk naar de Verenigde Staten, maar eerst Rusland uit en daarna onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om door te reizen. De enige Europese landen waar we als Russen naartoe konden vliegen, waren Turkije en Servië. We kozen voor Turkije omdat we wisten dat daar veel Russen zaten die om politieke redenen waren gevlucht. Daar hoorden we dat Nederland een veilige bestemming is voor lhbti’ers.
‘We wisten niks van Nederland en konden geen Schengenvisum krijgen, dus besloten we een ticket naar Mexico te boeken met een tussenstop op Schiphol, en daar te kijken of we kans maakten. Mocht het niet lukken, dan zouden we vanuit Mexico proberen de VS in te komen, ook al wisten we dat dat geen makkelijke route is. Op Schiphol bleek dat we politiek asiel in Nederland konden aanvragen.’
In Nederland wonen volgens het CBS op dit moment mensen met 196 verschillende nationaliteiten, van Afghaans tot Zwitsers, van wie de meesten migranten zijn. Het zijn mensen die naar Nederland zijn gekomen voor werk of liefde, of zijn gevlucht voor armoede of oorlog. Het zijn mensen over wie veelvuldig wordt geschreven en gedebatteerd, maar er wordt minder vaak mét ze gesproken.
In de nieuwe serie ‘Eerste generatie’ laat de Volkskrant mensen aan het woord die als eersten van hun familie de stap zetten om alles achter te laten wat hun vertrouwd was. Welke redenen hadden ze om hun land te verruilen voor Nederland? Welk leven lieten ze achter, en wat hebben ze hier opgebouwd?
Hoe was het om jullie moederland de rug toe te keren?
Ines: ‘Het was pijnlijk en zwaar om mijn familie voor de laatste keer te zien, en angstig om weg te gaan. Ik voelde zo veel stress dat ik me de laatste dagen niet meer goed kan herinneren.’
Nastya: ‘Ik voelde opluchting toen we in Turkije aankwamen; nu was er niemand meer die ons iets kon aandoen.’
Wat speelde er?
Ines: ‘We hadden praktisch gezien een goed leven. Ik had een baan als gymnastiekdocent en Nastya had een bakkerij. De locatie huurde ze van haar bemiddelde oma. Onze relatie konden we acht jaar verborgen houden, totdat Nastya’s moeder ontdekte dat we een stel waren, doordat onze dochter ‘mama’ zei tegen ons allebei. Ze vertelde het aan Nastya’s oma, die woedend werd en de huur opzegde van de bakkerij.
‘Haar oma vertelde het verder door, probeerde controle te krijgen over Nastya’s leven en huurde een privédetective in. Ze vroeg mijn broer, die arts is, om mij weg te halen bij Nastya. Ze zag mij als het probleem, zonder mij zou haar kleindochter weer een ‘normaal’ leven kunnen leiden met een man.
‘We kregen anonieme bedreigingen. In Nastya’s bakkerij hingen camera’s die ook geluidsopnamen maakten. Zo ontdekte Nastya dat haar oma een collega had verteld dat ze van plan was iemand in te huren om mij te vermoorden. Onze grootste angst was dat ze de kinderbescherming zou inschakelen om onze dochter bij ons weg te halen.’
Nastya: ‘We werden ook bang voor vervolging. De anti-lhbti-wetten in Rusland zijn de afgelopen jaren strenger geworden. Je mag niet actief homoseksueel zijn. Steeds vaker werden mensen opgepakt op basis van valse beschuldigingen, zoals ‘terrorisme’. Ook hoorden we dat drugs in iemands huis werden verstopt, waarna arrestatie volgde. Ik steunde de politieke oppositie in Rusland al jaren openlijk met donaties en door mee te lopen in demonstraties van oppositieleider Aleksej Navalny.
‘De invasie van Oekraïne door Rusland, in februari 2022, gaf de doorslag. Drie maanden later zijn we gevlucht. We wisten: de repressie van lhbti’ers zal alleen maar toenemen. Dat klopte, de wetten werden strenger en de propaganda harder. Homoseksualiteit werd westerse manipulatie genoemd, er kwam een verbod op de regenboogvlag en homoseksuele landgenoten werden uitgemaakt voor vijanden van Rusland.’
Hebben jullie je geaardheid lang verborgen gehouden?
Ines: ‘We zijn eerst allebei getrouwd geweest met een man, maar ik voelde al jong dat ik op vrouwen val. Op mijn 18de trouwde ik met een man omdat ik het huis uit wilde, vanwege mijn strenge vader. Mijn man en ik hadden een goede, open relatie. Ik was 21 toen ik verliefd werd op Nastya. Ik wist: met haar wil ik samenzijn. Mijn man was niet blij en vertelde het aan mijn ouders. Die wilden niet geloven dat ik verliefd was op een vrouw en vroegen mij of hij had gelogen. ‘Ja’, zei ik, ‘hij loog.’’
Nastya: ‘Ik wist ook jong dat ik op vrouwen val, maar durfde er niet voor uit te komen. Ik kom uit een conservatieve familie en kende niemand die homoseksueel was. Op mijn 16de vertelde ik mijn moeder dat ik verliefd was op een meisje. Ze reageerde zo boos dat ik er daarna nooit meer over heb gesproken. Het beeld van lesbiënnes in Rusland is dat van slechte, drugsverslaafde vrouwen. Voor de buitenwereld trouwde ik met een man.’
Ines: ‘Het is normaal in Rusland als vriendinnen samen een woning huren, dus niemand keek ervan op toen we na onze scheiding gingen samenwonen, maar we verzwegen tegenover familie, collega’s en onze meeste vrienden dat we een liefdesrelatie hadden.’
Nastya: ‘Na een paar jaar wilden we graag een kind. Via een anonieme donor uit Denemarken werd ik zwanger. Ik vertelde mijn moeder dat Ines bij mij bleef wonen als oppas en schoonmaker, omdat ik hulp nodig had. Vooral mijn oma mocht er niet achter komen hoe het werkelijk zat. Ze was conservatief, had veel connecties in Rostov, de stad waar we woonden, en doordat ik mijn bedrijfspand van haar huurde was ik afhankelijk van haar.’
Ines: ‘Enkele vriendinnen namen we in vertrouwen. Sommigen zeiden: ‘Hoe moeten we het aan onze kinderen uitleggen dat Michelle twee moeders heeft? Verzwijg dat jullie een stel zijn.’ Lesbische vrienden zeiden: ‘Jullie willen te veel. Doe wat Nastya’s oma wil en huur nog een appartement waar Ines kan wonen.’ Dat wilden we niet, we wilden een gezinsleven. Onze groep vrienden werd kleiner en kleiner.’
Hoe reageerde de familie toen bleek dat jullie Rusland waren ontvlucht?
Ines: ‘Na onze aanmelding in het azc in Ter Apel heb ik mijn moeder gebeld en verteld dat we veilig waren. Mijn ouders reageerden opgelucht. Ze wisten dat we in de problemen zaten – het was ze opgevallen dat ik heel mager was geworden door alle spanning.’
Nastya: ‘Drie weken na ons vertrek heb ik een nicht ingelicht, zij is de enige van de familie met wie ik nog contact heb. Mijn oma belde mij een paar keer, maar ik nam nooit op. Ik hoorde dat ze woedend was toen ze hoorde van ons vertrek. Met mijn moeder heb ik geen contact meer. Het maakt me verdrietig dat homofobie sterker blijkt te zijn dan de liefde voor je eigen kind.’
Hoelang moesten jullie wachten op een verblijfsstatus en een woning?
Ines: ‘We moesten veertien maanden wachten op ons eerste gesprek met de IND. Vijf maanden later kregen we een verblijfsstatus, onze woning twee weken later – heel snel dus, dankzij een heel aardige man bij het COA. We hebben negentien maanden in vijf verschillende azc’s gewoond. Zeist was het leukste, daar zijn de medewerkers heel humaan.
‘Gilze en Rijen was verschrikkelijk, onmenselijk. Er was geen keuken en we kregen maar één keer per dag eten: een warme maaltijd, yoghurt en een broodje. Na een maand weigerde onze dochter te eten. Alle kinderen op die locatie zijn heel dun, sommigen verliezen hun haren. Maar nu hebben we het goed.’
Wat was de impact van het leven in azc’s op jullie dochter?
Ines: ‘Het was heel fijn om al mijn tijd en aandacht aan Michelle te kunnen besteden. Het grote voordeel voor haar was ook dat ze met kinderen uit uiteenlopende culturen heeft leren omgaan. Door de vele verhuizingen moest ze wel telkens vriendjes achterlaten. Als we nu bij iemand gaan logeren, vraagt ze nog steeds of we al onze spullen moeten meenemen.’
Nastya: ‘Het moeilijkste van leven in een azc is de onzekerheid of je mag blijven, en niet weten hoelang het duurt totdat de beslissing is genomen. We hielden het vol in de wetenschap dat de situatie tijdelijk was en onze toekomst beter zou worden. Ik volgde cursussen om mijn ICT-vaardigheden te verbeteren. We konden ons verhaal bij de IND met veel bewijzen onderbouwen: mijn politieke activiteiten, onze berichtengeschiedenis, de detective, de bedreigingen – ik had de camerabeelden met geluid waarop mijn oma over haar moordplan voor Ines vertelt.’
Waar hebben jullie in Nederland aan moeten wennen?
Ines: ‘De traagheid. Als je een reparateur nodig hebt, moet je weken wachten op een afspraak. Nastya wacht al anderhalf jaar op een plek bij een taalcursus Nederlands. Die cursus kun je alleen overdag doen, maar zij heeft een fulltimebaan als ICT’er bij een internationaal bedrijf. Ik ben al wel begonnen aan de inburgering, omdat ik parttime werk; als vrijwilliger geef ik gymnastiekles op Ritmica RG Club in Amstelveen.
‘Het is ook opvallend hoe ontspannen mensen in Nederland zijn. Daardoor ben ik zelf ook veel relaxter. In Rusland is bijna iedereen gestrest, mensen raken snel geïrriteerd en verkeren in een haast permanente staat van negativiteit. Dat komt door het politieke klimaat, waarin veel haat wordt verspreid – tegen de VS, tegen het Westen, tegen de Navo. Het leven in Rusland is zwaar, het is meer overleven dan leven.’
Nastya: ‘In Nederland hebben we een veel beter humeur, we lachen meer en voelen ons gelukkiger, want we zijn vrij en kunnen aan onze toekomst werken. Als we met onze hond gaan wandelen, komen we allemaal vriendelijke en lachende mensen tegen. Dat waren we in Rusland niet gewend. Op mijn werk kan ik openlijk zeggen dat ik gay ben. Het wordt zelfs als iets positiefs gezien, want het bevordert de diversiteit.’
Ines: ‘We kunnen nu onszelf zijn en openlijk leven als een gezin. Ik ben zwanger van ons tweede kind, van dezelfde donor als onze dochter. In Rusland leidden we een dubbelleven. Onze lesbische vriendinnen daar durven niet weg te gaan. Ze denken vooral aan wat ze moeten achterlaten en niet aan wat ze ervoor terugkrijgen. Dat komt doordat ze niet weten wat vrijheid is. Dat is ook moeilijk te beschrijven.’
Kun je een poging doen?
Nastya: ‘Je voelt je lichter, blijer en hebt meer energie.’
Ines: ‘Ik voel me weer als een 16-jarige, de leeftijd waarop de wereld voor je openligt en alles mogelijk lijkt.’
Hopen jullie ooit terug te keren?
Ines: ‘Ja, mijn familie is belangrijk voor mij, ik zou ze graag opzoeken. Maar ik denk dat er voorlopig niets ten goede gaat veranderen in Rusland, dus zal dat nog even duren.’
Nastya: ‘Ik niet, ik wil niets meer met Rusland te maken hebben, nergens is het er veilig. In Nederland voel ik mij thuis. Maar zelfs hier verrechtst het politieke klimaat, ik hoop niet dat we ook hier weg moeten.’
Rusland
Sinds 2010 vragen jaarlijks een paar honderd Russen asiel aan in Nederland, onder wie een onbekend aantal lhbti’ers. De toenmalige Sovjet-Unie was een van de eerste landen waar, in 1917, homoseksualiteit niet meer strafbaar werd, maar dit was van korte duur.
Rusland is een overwegend conservatief land, waarin de orthodoxe kerk veel macht en politieke invloed heeft. De afgelopen jaren ervaren lhbti’ers er steeds meer staatsrepressie, vervolging en discriminatie. Onder het mom van de bescherming van ‘traditionele gezinswaarden’ tegen de ‘westerse verdorvenheid’ worden hun rechten ingeperkt.
Een in 2013 ingevoerde wet tegen ‘homopropaganda’ werd in 2022 uitgebreid. Openlijk over lhbti-thema’s praten is sindsdien verboden, op publicaties erover staan hoge boetes. In 2023 heeft Rusland de ‘internationale lhbti-beweging’ bestempeld als ‘extremistisch’. Wie betrokken is bij lhbti-activiteiten riskeert ontslag, blokkade van zijn bankrekening en in het ergste geval een gevangenisstraf. Hierdoor durven veel queer personen niet meer voor hun seksuele en genderidentiteit uit te komen.
Renée Meershoek
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant