Onderwijs Sinds de invasie van Oekraïne staan liberale Russische universiteiten en hogescholen meer en meer onder druk. Russische academici verkeren in „een toestand van schok en wanhoop” en snakken naar een veilige haven.
Voormalig onderminister van Onderwijs van Rusland, Marina Rakova (l.) , en de rector van de Higher School of Social and Economic Sciences, Sergej Zoejev (l.), tijdens hun proces in Moskou.
De dag dat de rector van de gerenommeerde Moskouse High School for Social and Economic Sciences werd gearresteerd, was de Russische academische wereld in rep en roer. Het was 2021 en Sergej Zoejev werd tot verbijstering van zijn collega’s opgepakt en aangeklaagd in een brede fraudezaak tegen toenmalig onder-minister van Onderwijs Marina Rakova. Er zouden deals zijn gesloten en geld zijn verduisterd. Volgens critici was de zaak een afrekening, pure intimidatie. Ondanks juridische en medische bezwaren – de 67-jarige Zoejev is hartpatiënt en vader van een zwaar autistische zoon – belandde hij in de cel en bekende hij deels schuld. Rakova zelf kreeg vijf jaar wegens fraude.
Daarmee was de zaak niet voorbij. Dit voorjaar verbood de Russische onderwijsinspectie de universiteit, door Russen liefkozend ‘Shaninka’ genoemd naar oprichter Theodor Shanin, nieuwe studenten aan te nemen. De inspectie had bij een eerdere controle maar liefst 774 ‘onregelmatigheden’ ontdekt. De universiteit spande een rechtszaak aan, hoewel rector Maria Sigova vooraf liet weten weinig fiducie te hebben in de uitspraak. Die kwam vorige maand: drie bacheloropleidingen verloren hun accreditatie. Studenten kregen instructie hun studie elders voort te zetten en dreigden een belangrijk voordeel te verliezen: vrijstelling voor het leger.
Hoewel het besluit niet als een verrassing kwam, was de verontwaardiging onder academici groot. „We vragen al lang niet meer naar de redenen [voor vervolging], we zijn alleen blij dat we het zo lang hebben volgehouden. Bijna vier jaar langer dan verwacht, een enorm resultaat”, schreef de populaire, naar Duitsland uitgeweken politicoloog Jekaterina Schulmann, oud-docent van Shaninka, in een reactie op Facebook. De Russische socioloog Konstantin Gaaze, eveneens oud-docent, sprak in een opiniestuk dit jaar van een „perfecte storm”, gericht op het smoren van academische vrijheden.
Na bijna vier jaar oorlog hangen kwaliteit en toekomst van het hoger onderwijs in Rusland aan een zijden draadje. Te liberale universiteiten en hogescholen worden door de Russische onderwijsinspectie Rosobrnadzor voortdurend dwarsgezeten, licenties worden ingetrokken, contacten met westerse instellingen verdacht gemaakt en wetenschappers beschuldigd van verraad of spionage. Uit angst voor repressie en censuur ontvluchtten duizenden academici en studenten het land na de invasie van Oekraïne.
In de frontlinie van de onderdrukking staan gerenommeerde, private instellingen als de Moskouse High School for Social and Economic Sciences, de Moscow Higher School of Economics (HSE), de Petersburgse European University en de Smolny universiteit. Eens draaiden deze instellingen mee in de academische wereldtop en trokken zij docenten en studenten van over de hele wereld. Inmiddels zijn de meeste westerlingen vertrokken. Daarvoor in de plaats is er grote belangstelling van Chinese en Indiase instellingen en studenten.
Sinds de antiregeringsdemonstraties rond 2010-2012 en 2019 in de Russische steden – waaraan veel studenten deelnamen – is het in Rusland snel bergafwaarts gegaan met de academische vrijheden. Westerse donororganisaties werden het land uitgezet, studenten en docenten vervolgd en financiering afgeknepen. De gevreesde wet op ‘buitenlandse agenten’, waarmee personen en instanties als buitenlandse spion kunnen worden aangemerkt, groeide de afgelopen jaren uit tot een effectief instrument van intimidatie.
Sinds de grootschalige invasie van Oekraïne in februari 2022 zijn alle remmen los. Inlichtingendiensten en verklikkers deden hun intrede op onderwijsinstellingen. In 2022 werd Rusland uitgesloten uit het zogenoemde Bolognasysteem, een Europees samenwerkingsverband waarmee onderwijsinstellingen hun beoordelingssystemen gelijkstellen. Ook het populaire uitwisselingsprogramma Erasmus raakte door wederzijdse sancties in het slop. Verschillende buitenlandse donoren, waaronder de British Council en het Oxford Russia Fund, kregen dit jaar het label ‘buitenlands agent’. Afgelopen zomer tekende president Poetin een wet waarmee de geheime dienst meer controle krijgt over kennisuitwisseling.
Daarnaast lopen bestuurders en wetenschappers risico te worden beschuldigd van corruptie, verraad of spionage. In 2022 werd de doodzieke natuurkundige Dmitri Kolker van zijn sterfbed gelicht op verdenking van spionage voor China. Hij stierf enkele dagen later in de cel. In 2023 kreeg de 71-jarige professor Valeri Goebkin 12 jaar celstraf wegens landverraad. Afgelopen augustus werd Vladimir Saltykovski, professor aan het vooraanstaande Plechanov-instituut, opgepakt wegens hoogverraad. Volgens een telling van de academische website T-invariant werden dit jaar maar liefst twaalf rectoren strafrechtelijk vervolgd. Niet iedereen overleefde de strafzaak.
„Een toestand van schok en wanhoop”, zo omschrijft de Russische historicus, mensenrechten- en onderwijsspecialist Dmitri Doebrovski de sfeer onder Russische academici aan NRC. „De meeste wetenschappers, onderzoekers en studenten steunen de oorlog niet, maar ze kunnen zich er ook niet tegen uitspreken”, schrijft hij. „Men neemt zijn toevlucht tot stil verzet, of trekt zich terug in relatief veilige onderzoeks- en onderwijsgebieden, of verruilt de academische wereld voor sectoren die minder streng gecontroleerd worden.” Ook ziet Doebrovski, die is verbonden aan de Karelsuniversiteit in Praag, een verlaging van de wetenschappelijke norm, vooral wat betreft kwaliteit en kwantiteit van internationale publicaties.
Ernstiger dan de repressie tegen een relatief kleine kring individuen, zijn volgens Doebrovski de „wijdverspreide censuur en zelfcensuur” en de onzekerheid over de toekomst. Hij vreest een demografische kloof, omdat weinig jongeren nog bereid zullen zijn om in de door de staat gecontroleerde en potentieel onveilige sectoren van de wetenschap te werken. Daar blijven de ouderen dan over. En dat heeft impact op de toekomst van onderzoek en kennisvergaring. Bovendien werkt de jarenlange repressie corruptie en plagiaat in de hand. Wie geld heeft, koopt een cijfer of proefschrift. Wie bezwaar maakt, riskeert ontslag.
Maar er gloort hoop en Russische onderwijsspecialisten in ballingschap zitten niet stil. In 2020 richtte een groep docenten de Free University op, die online studiemogelijkheden biedt en daarmee bereikbaar is voor Russischtalige studenten over de hele wereld. Inmiddels hebben ruim 150 docenten zich aangesloten bij het initiatief, al is het nog niet mogelijk een diploma te ontvangen. Daarnaast zet de in Amsterdam gevestigde University of New Europe zich in voor gevluchte en bedreigde academici uit onder meer Rusland, Oekraïne, Wit-Rusland en andere landen.
Vladimir Smeljov
In 2024 richtten Russische academici in ballingschap, onder wie Jekaterina Schulman, de Faculty for Liberal Arts and Sciences (FLAS) op in het Montenegrijnse havenstadje Budva, dat sinds de invasie uitgroeide tot bruisend centrum van Russische academische, humanitaire en creatieve uitwisseling. Dit voorjaar ontving FLAS van de Montenegrijnse autoriteiten de felbegeerde licentie, waarmee de opleiding Europese bachelordiploma’s mag toekennen. Dit najaar begonnen 56 studenten aan de driejarige, Engelstalige opleiding.
„FLAS is een plaats waar vrij denken, dialoog en academische vrijheid kan overleven en groeien, ondanks oorlog en repressie”, zei de Montenegrijnse politicoloog en mede-oprichter Ljubo Filipovic dit najaar in een promotievideo. Ook de Russische Doebrovski is positief over FLAS, al betreurt hij dat de opleiding Engels in plaats van Russisch als voertaal heeft. „Voor een universiteit in ballingschap is het juist cruciaal om de Russische taal te behouden als een taal van wetenschap en onderwijs, in plaats van een taal van oorlog en geweld”, zegt hij.
Een van de drijvende krachten achter de jonge opleiding is onderwijsmanager Vladimir Smeljov. Jarenlang was hij in Rusland werkzaam als manager in musea en op scholen. Maar met het groeiende autoritaire bewind, de neergeslagen anti-regeringsprotesten en de steeds strengere staatscontrole op het onderwijs groeide zijn ongemak. „Het werd steeds onprettiger. In 2012 kwam Poetin terug als president, in 2014 annexeerde Rusland de Krim, de oppositie werd vervolgd en de grondwet gewijzigd”, vertelt Smeljov tijdens een recent bezoek van NRC aan Budva.
Zoals veel Russen begon Smeljov manieren te zoeken om Rusland te verlaten. Via via werd hij gevraagd om directeur te worden op een basisschool in Montenegro, waar Russische, Oekraïense, Armeense en Wit-Russische kinderen samen naar school gaan. Daarnaast richtte hij, samen met een grote groep Russische vrijwilligers, de stichting Pristanisjte op, die zich inzet voor de opvang van Oekraïense vluchtelingen en kinderen. Smeljov: „Mijn missie ligt in het onderwijs en dat draait in de eerste plaats om kritisch denken. Kijken voorbij je eigen kaders, naar jezelf en naar de ander.”
Studenten van de Faculty for Liberal Arts and Sciences in Montenegro bij de opening van het academisch jaar op 30 september 2025.
De opening van FLAS is voor de oprichters een klinkend succes, maar er is ook tegenslag. Want hoewel westers georiënteerde academici en onderzoekers het Poetin-regime vaak al jaren fel bestrijden, worden zij geraakt door de Europese reisrestricties tegen houders van een Russisch paspoort. Eind november kondigde de Montenegrijnse premier Milojko Spajic aan de visaregeling voor Russische staatsburgers te verscherpen om te voldoen aan de Europese toetredingseisen. Hoewel deze maatregel studentenvisa niet treft, staat Montenegro’s reputatie als veilige haven op de tocht en overwegen veel Russen te vertrekken.
Volgens Dmitri Doebrovski zou de Europese Unie veel meer moeten doen om die veilige haven voor academici zelf te creëren. Met vele anderen pleit hij voor de afgifte van academische visa, waarmee (gescreende) wetenschappers zich in Europa kunnen vestigen zonder vervolging en uitzetting naar Rusland te vrezen. In plaats van Russische academische kennis buiten de deur te houden, zou Europa er zijn voordeel mee kunnen doen, denkt hij. „Het zou het wetenschappelijke potentieel van Europa aanzienlijk vergroten en tegelijk de wetenschappelijke basis onder Poetins agressie flink verzwakken.”
Source: NRC