Ook archeologie is politiek. Zeker op de bezette Westelijke Jordaanoever, waar Israël probeert de archeologische schatten naar zich toe te trekken. ‘Deze stenen worden gebruikt om Palestijnen weg te werken.’
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze doet verslag vanuit Sebastia op de Westelijke Jordaanoever.
Voorheen was het een zegen dat Sebastia was gebouwd op een archeologische goudmijn. Volle bussen bezochten dit dorp op de Westelijke Jordaanoever om een selfie te maken bij het oude paleis van Herodes, of zich te vergapen aan de plek waar Johannes de Doper zou zijn onthoofd. Toeristen streken neer op terrassen, hotels zaten vol en gidsen verdienden een goede boterham.
Nu is het enorme parkeerterrein bij de oude akropolis leeg. ‘We zien hier al jaren geen toeristen meer’, zegt burgemeester Mohammed Azem bitter. ‘We krijgen alleen nog bezoek van kolonisten die ons proberen weg te jagen. Israëliërs die in elke potscherf het bewijs zien dat deze grond van hen is, omdat hier duizenden jaren geleden een Joodse gemeenschap woonde.’
Sebastia is een van de oudste permanent bewoonde plaatsen ter wereld, en tussen de olijfboomgaarden van het stadje zijn restanten van gebouwen gevonden die dateren uit de 9de eeuw voor Christus. Maar ook archeologie is politiek.
‘Het vertelt het verhaal van de oorspronkelijke inwoners van het gebied en is een belangrijk onderdeel van de identiteit van een volk’, zegt Yonatan Mizrachi, een Israëlische archeoloog en een van de oprichters van Emek Shaveh, een ngo die zich verzet tegen politiek misbruik van oudheden. ‘Dat ligt uitermate gevoelig in dit gebied, en zou een gezamenlijke band kunnen benadrukken. Helaas wordt het ingezet om land in te pikken.’
Daarnaast speelt er ook een politieke vraag over het heden, want wie heeft eigenlijk het recht om deze vindplaats te beheren? Over dat laatste kan burgemeester Azem kort zijn. ‘Het is aan ons: aan de bewoners van Sebastia en aan de Palestijnse Autoriteit. Wij zijn opgegroeid tussen deze stenen en hebben altijd voor deze plek gezorgd. De internationale afspraken zijn bovendien duidelijk: een bezettende macht heeft niet het recht om archeologische schatten op te graven of te beheren.’
Israël probeert die rechten echter naar zichzelf toe te trekken. Zo heeft het Israëlische parlement in mei 2023 een voorstel goedgekeurd om de ruïnes bij Sebastia om te vormen tot een toeristische bestemming, vergelijkbaar met De Stad van David, een themapark in Oost-Jeruzalem dat door critici een ‘Bijbels Disneyland’ wordt genoemd. Er is bijna 10 miljoen dollar voor vrijgemaakt.
Daarnaast is er 32 miljoen dollar bestemd voor de ‘ontwikkeling en bescherming van erfgoedlocaties’ op de bezette Westelijke Jordaanoever. ‘Je hoeft maar een schep in de grond te steken om onze diepe wortels in dat gebied bevestigd te zien’, zei premier Benjamin Netanyahu bij de aankondiging van het budget.
De eerste vorsten van het noordelijke koninkrijk Israël hebben 880 jaar voor Christus inderdaad op deze plek hun hoofdstad Shomron gebouwd. ‘Maar het is niet de enige cultuur die is verbonden met het land’, zegt de archeoloog Mizrachi. ‘In Sebastia bijvoorbeeld hebben zich onder anderen Assyriërs, Babyloniërs, Romeinen, Byzantijnen, kruisvaarders en Ottomanen gevestigd.’
Burgemeester Azem, een 49-jarige man met een dikke, grijzende snor in een verweerd gezicht, zit in zijn werkkamer. De voormalige en de huidige president van de Palestijnse Autoriteit, Yasser Arafat en Mahmoud Abbas, kijken vanaf de muur over zijn schouder mee.
Op een landkaart wijst Azem aan wat de plannen zijn. Er komt een nieuwe weg, dwars over het land van Palestijnse boeren, en deze leidt niet door het dorp, maar langs een Israëlische nederzetting. ‘Eerst pakken ze onze grond af’, verzucht Azem. ‘Daarna zorgen ze ervoor dat wij niets aan de toeristenstroom kunnen verdienen.’
Dat komt allemaal boven op het geweld en getreiter waar de hele Westelijke Jordaanoever mee te maken heeft, en dat de afgelopen twee jaar alleen maar erger is geworden. Volgens de Verenigde Naties hebben extremisten het afgelopen jaar in zeker 77 dorpen en steden auto’s in brand gestoken en landbouwwerktuig gestolen, en zeker vierduizend bomen vernield.
Het aantal aanvallen (gemiddeld acht incidenten per dag) is het hoogst sinds de VN deze in 2006 begonnen te documenteren. In sommige gevallen waren hier volgens ooggetuigen ook Israëlische soldaten aanwezig, of hielpen ze zelfs mee. Dergelijke aanvallen worden zelden onderzocht door de Israëlische autoriteiten en resulteren volgens mensenrechtenorganisaties nog minder vaak in arrestaties.
Ook in het stadje Sebastia, dat even buiten de oude akropolis ligt, is het leven bijna onmogelijk geworden. Er zijn constant aanvallen van kolonisten en het leger valt bijna dagelijks binnen. Dat gaat gepaard met grof geweld, waarbij ook kinderen worden beschoten.
‘Kijk maar om je heen’, zegt burgemeester Azem. ‘Een fors aantal mensen loopt mank doordat ze een kogel in hun been hebben gekregen. Twee jaar geleden is er een 18-jarige student vermoord. Ze hebben 48 kogels in zijn lichaam gevonden.’
Azem rommelt wat op zijn computer en laat een eindeloze hoeveelheid bewakingscamerafilmpjes zien van jonge mannen die op straat door soldaten worden geslagen. Op de beelden zijn ze ongewapend en dagen zij niemand uit. Ze ondergaan het pak slaag gelaten, handen op hun hoofd, de ogen gericht op hun voeten. ‘We zijn ondertussen zo bang dat we onze kinderen niet meer naar school durven te brengen’, zegt Azem.
Er is klein verzet. Op het parkeerterrein voor de akropolis wappert een enorme Palestijnse vlag die de kolonisten vanuit hun nederzetting kunnen zien. ‘Dat heeft geleid tot een bloedserieus kat-en-muisspel’, vertelt Zaid Ezhari (33), onderzoeker van de Palestine Heritage Trail Organisation. ‘De kolonisten proberen de vlag telkens neer te halen. In maart schoten ze daarbij op een menigte, en de kogel boorde zich in de dij van een 27-jarige bouwvakker. Zijn vader werd door soldaten in elkaar geslagen toen hij probeerde zijn zoon te helpen.’
Hij schudt even met zijn hoofd en zegt dan: ‘De soldaten vertrokken met de vlag, maar dezelfde avond wapperde er weer een nieuwe.’
Ezhari staat op het pad tussen het parkeerterrein en de oude akropolis. Even verderop reiken de witte zuilen van het oude paleis van Herodes naar de blauwe hemel en achter de heuvel, die is begroeid met olijfbomen, ligt het Romeinse amfitheater. Langs het parkeerterrein bevinden zich de terrassen; lege stoelen onder gekleurde gespannen doeken. Uitbaters vegen het fijne witte stof van de tafeltjes voor het geval zich vandaag toch een onverwachte klant aandient.
‘Op deze plek kunnen we in principe doen wat we willen’, zegt Ezhari. ‘Maar zie je die rij met lampen, net langs het pad, die de zuilen ’s avonds verlichten? Daar loopt een onzichtbare grens. De meeste oudheden liggen in zone C, en daar mogen we geen vinger uitsteken. Als ik me buk om een paar plastic flesjes of lege zakjes chips op te ruimen, en dat wordt gezien via de drones die hier constant rondvliegen, kan ik het leger op mijn dak krijgen.’
Dat gegoochel met letters, een A, een B en een C, is een erfenis van de Oslo-akkoorden, waarbij de Westelijke Jordaanoever werd opgedeeld in zones met een verschillende status. Alleen in gebied A, dat slechts 18 procent van het totale oppervlak beslaat, heeft de Palestijnse Autoriteit (PA) volledige zeggenschap. In zone B mag de PA wel het vuilnis ophalen en andere civiele taken uitvoeren, maar gaat Israël over de veiligheid. Gebied C, ongeveer 60 procent van de Westoever, staat onder volledige controle van Israël.
Er speelt meer dan alleen een verbod op het opruimen van plastic afval. De Westoever is geen Israël, want het is bezet gebied, en daarom mag het dagelijkse bestuur van zone C volgens internationale wetgeving niet in handen zijn van de Israëlische regering. Daarvoor is de ICA (Israeli Civil Administration) in het leven geroepen, een orgaan dat die civiele taken in bezet gebied regelt, en onder de hoede van het Israëlische ministerie van Defensie valt.
Ook Israëlische archeologen kunnen in bezet gebied niet zomaar een schep in de grond steken. Dat was een doorn in het oog van Amit Halevi, een parlementariër voor Likoed, de partij van Netanyahu. Hij diende vorig jaar een wetsvoorstel in dat de IAA (Israel Antiquities Authority) het recht zou geven om de verantwoordelijkheid voor de oudheden op de Westoever op zich te nemen. Het was nodig, aldus Halevi, omdat Palestijnen het Joodse erfgoed niet goed beheren of zelfs vernielen.
‘Het klinkt voor een buitenstaander wellicht onschuldig’, zegt archeoloog Mizrachi. ‘De IAA heeft tenslotte kennis van zaken, dus waarom niet? Maar feitelijk is dit annexatie via de achterdeur: verantwoordelijkheden in bezet gebied worden op deze manier overgedragen aan een civiel overheidsorgaan. Dat is uiterst zorgelijk.’
De IAA bleek hier de vingers niet aan te willen branden, en bedankte vriendelijk voor de eer. In een verklaring schreef deze nationale archeologische instelling dat de wet ‘grote schade zou toebrengen’ aan de IAA, haar ‘internationale academische banden’ en haar ‘professionele reputatie’.
In gewonemensentaal: de IAA vreest dat internationale organisaties haar zullen boycotten en dat belangrijke donoren zich zullen terugtrekken als ze in bezet gebied actief wordt.
Hierop kwam Halevi met een nieuw initiatief: als de IAA niet wil, dan moeten er een nieuw orgaan opricht worden dat onder het ministerie van Erfgoed valt – een plan waarover nog geen definitieve beslissing is genomen.
Zaid Ezhari van de Palestine Heritage Trail houdt zijn hart vast. ‘We voelen ons verbonden met deze stenen’, zegt hij, terwijl hij zijn hand op een zuil legt. ‘We leven al duizenden jaren samen met onze eigen geschiedenis. Maar juist deze stenen worden nu gebruikt om Palestijnen weg te werken.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant