Soedanese vluchtelingen Sinds het uitbreken van de oorlog in Soedan vluchtten anderhalf miljoen Soedanezen naar Egypte. Daar neemt de repressie toe. In Aswan, op een paar uur rijden van de grens, sprak NRC met vluchtelingen over hun leven in Egypte.
Veel Soedanese vluchtelingen in Aswan leven in onzekere omstandigheden.
In de kieren van de muren propt ze plastic zakjes tegen de tocht. ’s Nachts kruipen er ratten onder haar bed en vliegen er vleermuizen boven haar hoofd. Ze slaapt op een houten bank in een ruimte die ze deelt met haar moeder, zusje en broers. Met haar hoofddoek veegt ze de tranen van haar wangen.
Zij is 23, was in opleiding tot tandarts maar vluchtte twee jaar geleden met haar familie naar Egypte vanuit Soedan. Daar woedt al bijna drie jaar oorlog. Zeker anderhalf miljoen Soedanezen vluchtten naar Egypte.
NRC sprak in Aswan met 21 Soedanese vluchtelingen. Op één na zijn zij allemaal persoonlijk ontmoet en geïnterviewd, waarna de gesprekken telefonisch zijn voortgezet. Vanwege veiligheidsoverwegingen blijven zij anoniem. Hun namen zijn bekend bij de redactie.
De jonge vrouw woont nu in een onafgewerkte benedenwoning in de Zuid-Egyptische stad Aswan. NRC sprak daar met 21 gevluchte Soedanezen over hun leven in Egypte. Zij deelden verhalen over discriminatie en seksuele intimidatie. Over gebrekkige toegang tot rechtsbescherming, werk, zorg en onderwijs. En over de angst voor deportatie.
Het zijn verhalen die overeenkomen met bevindingen van Amnesty International, Human Rights Watch en nieuw onderzoek van Save the Children. Verhalen die aantonen dat Soedanese vluchtelingen in Egypte weliswaar verlost zijn van oorlogsgeweld, maar nog altijd geen veiligheid genieten.
In Aswan verblijven volgens VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR zeventienduizend geregistreerde Soedanese vluchtelingen en asielzoekers. In Groot-Caïro zijn dat er meer dan achthonderdduizend. Op één na zijn alle geïnterviewden Egypte binnengesmokkeld.
Vanwege de hoge kosten in Caïro vestigden zij zich in Aswan. Ook zouden de Soedanezen hier volgens Save the Children (StC) relatief minder gemarginaliseerd worden. De etnische verwantschap is er groter en de taalbarrière kleiner dan in het noorden.
In Egypte zijn geen vluchtelingenkampen, al betekent dat volgens Amr Magdi niet dat Soedanezen op gelijke voet met Egyptenaren leven. Magdi is onderzoeker bij Human Rights Watch (HRW). In Egypte krijgen zij dagelijks te maken met racisme, schrijft Amnesty. Ook in Aswan.
Het vijftienjarige broertje van de tandheelkundestudent wijst naar de schrammen op zijn knie. Die zitten ook op zijn linkerslaap en elleboog. Hij is op straat aangevallen door twee mannen. Zomaar. Een vrouw uit een andere wijk vertelt dat zij veel binnen blijft, uit angst voor straatbendes die volgens haar vooral Soedanezen belagen.
Nour Khalil, onderzoeker en medeoprichter van de Refugees Platform in Egypt (RPE), vertelt dat hij honderden meldingen ontvangt van Soedanezen die door bendes in Aswan zijn aangevallen. Door zowel Egyptische als niet-Egyptische criminelen. Hij benadrukt dat er ook misstanden achter gesloten deuren en binnen vluchtelingengemeenschappen plaatsvinden.
De vijftienjarige jongen vecht tegen zijn tranen en kijkt naar de grond terwijl hij zachtjes vertelt over de neven van zijn Egyptische huisbaas. Die komen onaangekondigd langs en spreken hem aan met „abd”, wat ‘slaaf’ betekent. Zijn zussen huilen wanneer het over die jongens gaat.
Behalve met discriminatie krijgen Soedanese vluchtelingen te maken met seksuele intimidatie. Een dag voor het bezoek aan haar huis vertelt de tandheelkundestudent tijdens een groepsgesprek bij een lokale hulporganisatie dat ze is aangerand door haar voormalige baas. Ze plukt aan de doorweekte tissue in haar vuist. De 27-jarige vrouw naast haar werd tijdens een sollicitatiegesprek gevraagd of zij haar potentiële werkgever wilde bevredigen.
Later op de middag vertelt een 48-jarige vrouw uit een nabijgelegen dorp dat toen ze haar zoontje waste, ze vreemde plekken op zijn onderlichaam ontdekte. Het tienjarige jongetje vertelde haar dat een tuktukchauffeur hem op zijn schoot had gezet. Details geeft ze liever niet. Haar stem trilt. In de kamer valt het stil. Ze deed aangifte, maar een onderzoek kwam er niet.
„Iedereen weet dat een Soedanese vrouw geen klacht kan indienen”, voegt Khalil toe. „Daarmee geeft ze zichzelf in feite aan.” Nog voor de oorlog in Soedan schreef HRW dat Egyptische autoriteiten kwetsbare vluchtelingen en asielzoekers onvoldoende beschermen tegen seksueel geweld.
Er zijn grote achterstanden bij het registreren van vluchtelingen, waardoor velen geen legale status hebben. Volgens UNHCR wachten nog zo’n tweehonderdduizend mensen op registratie.
Op de 27-jarige vrouw na zijn de geïnterviewden allen in het bezit van een gele kaart: een identificatiedocument dat nodig is om een verblijfsvergunning aan te vragen. Een paar hebben al zo’n vergunning, voor anderen is een afspraak door de overheid uitgesteld tot 2028. Hun gele kaart is dan allang verlopen.
Een gele kaart is geen werkvergunning. Veel Soedanezen werken daarom illegaal en tegen lage lonen. „Die kaart betekent niets”, zegt Khalil. „Ze kunnen hem kapot scheuren”, beaamt een Soedanese vrouw. Om haar te sarren, deed een politieagent ooit alsof.
Een twintiger vertelt dat zij en haar drie zusjes buitenhuis gezichtsbedekking dragen. Met een nikab is de kans kleiner dat een agent naar hun papieren vraagt. Ze zitten naast elkaar op een bed, hun hoofddoeken losjes omgeslagen.
Gele kaart of niet, onder de geïnterviewden heerst angst voor autoriteiten. En die angst is gegrond.
Dit elfjarige jongetje imiteerde hoe de Egyptische politie volgens hem op de auto schoot waarmee hij en zijn familie naar de grens vluchtten..
Egypte zet Soedanezen uit, vaak terug naar Soedan. En daarbij worden UNHCR-documenten, die bescherming moeten bieden, genegeerd. Dat blijkt uit rapporten van onder meer RPE, the Egyptian Initiative for Personal Rights (EIPR) en Amnesty.
Volgens Khalil, die hierover twee keer publiceerde bij persbureau The New Humanitarian, zijn er alleen al in 2024 meer dan twintigduizend vluchtelingen naar Soedan teruggestuurd. Alle geïnterviewden kennen families die dit hebben meegemaakt.
The Collapse of Egypt’s Protection for Refugees, een in deze zomer verschenen rapport van RPE en EIPR, spreekt van een „ongekende escalatie” van rechtenschendingen bij migranten. Ook andere publicaties schrijven over toenemende repressie. In een reactie aan Amnesty in 2024 ontkent het aan de regering verbonden Egyptische Nationaal Mensenrechtencomité (NHRC) de aantijgingen.
Vluchtelingen in Aswan zijn bijzonder kwetsbaar voor arrestaties omdat zij honderden kilometers naar Caïro moeten reizen om zich te registreren. En daar wordt misbruik van gemaakt.
De moeder van de vier zusjes vertelt dat een agent in de trein onderweg naar Caïro smeergeld eiste. Gaf zij dat niet, dan zou hij haar arresteren. Meer dan de helft van de door RPE vastgelegde arrestaties onderweg naar Caïro betrof mensen die op weg waren naar een afspraak bij UNHCR.
Magdi en Khalil, die beiden in Europa in ballingschap leven, zijn kritisch op UNHCR. De VN-organisatie zou vluchtelingen onvoldoende beschermen en niet optreden tegen mensenrechtenschendingen. Sebastian Herwig, hoofd externe betrekkingen en communicatie, zegt dat UNHCR „regelmatig” met de overheid spreekt over „waarvan zij op de hoogte zijn”. Ingaan op vragen over deportaties wil hij niet.
De keuzes van zijn organisatie zijn „volledig gericht op de bescherming van vluchtelingen”, zegt Herwig. Maar „in een bubbel” leeft hij niet: „Er circuleren allerlei rapporten”, zegt hij tegen het einde van het gesprek.
„Hulporganisaties staan onder enorme druk van de overheid”, zegt Magdi. IOM, StC en Artsen Zonder Grenzen weigerden een interview. En om als journalist in Aswan activiteiten van het Rode Kruis of Plan International te bezoeken, is toestemming van de overheid nodig.
Bij UNHCR is bovendien vanwege financieringstekorten een derde van de contracten in Egypte niet verlengd. Ook het beschikbare geld per vluchteling is flink gedaald.
Door afnemende hulp en een gebrek aan inkomen is voor veel vluchtelingen onderwijs en zorg onbetaalbaar. De 27-jarige vrouw zonder gele kaart zoekt wanhopig een organisatie die de hartoperatie van haar vader kan betalen. Ze overweegt ervoor naar Caïro te reizen.
In Aswan zijn de geïnterviewden sterk afhankelijk van vriendelijke buren. Zij koken, stellen hun huizen beschikbaar of betalen voor onderwijs. Maar ook die hulp is onzeker. Egyptenaren gaan gebukt onder een economische crisis. Dankzij een buurman ging het jongste broertje van de tandheelkundestudent vorig jaar naar school. Dit jaar is daar geen geld voor.
En dan is er ook nog een nieuwe asielwet, die het strafbaar stelt om vluchtelingen onderdak of werk te bieden zonder de autoriteiten te informeren. Deze wet is vorig jaar aangenomen en verplaatst de verantwoordelijkheid voor registratie van UNHCR naar de overheid. Volgens mensenrechtenorganisaties ondermijnt deze wet de rechten van vluchtelingen in Egypte nog verder.
Zo is in de wet bijvoorbeeld niet expliciet het principe van ‘non-refoulement’ opgenomen, het verbod voor staten om mensen terug te sturen naar een land waar zij gevaar lopen. Dat benadrukte onder meer UNHCR in een officieel commentaar, waarmee het volgens Khalil eindelijk een „oorverdovende stilte” verbrak.
Niet alleen UNHCR en de asielwet krijgen kritiek; ook de Europese Unie wordt aangewezen als verantwoordelijke voor de benarde positie van Soedanese vluchtelingen in Egypte. In 2024 sloot de EU een miljardendeal met Egypte om irreguliere migratie tegen te gaan. Daarin is volgens critici te weinig aandacht voor mensenrechten en bescherming.
Ondanks alarmerende geluiden verstevigt Brussel de banden met Caïro. Tijdens de allereerste EU-Egypte-top, afgelopen oktober, prees Commissievoorzitter Ursula von der Leyen Egypte voor „het opvangen van miljoenen vluchtelingen en asielzoekers”. Egypte en de EU benadrukten dat zij migranten, vluchtelingen en asielzoekers „blijven ondersteunen, met volledige eerbiediging van het internationaal recht en in overeenstemming met nationale kaders”.
Tineke Strik (GroenLinks-PvdA), Egypte-rapporteur voor het Europees Parlement en hoogleraar migratierecht, ziet dat de repressie en het geweld tegen vluchtelingen, hulpverleners en mensenrechtenorganisaties is toegenomen sinds de deal. Brussel weet volgens haar „heel goed” hoe Egypte vluchtelingen behandelt, maar kijkt bewust weg.
In een recent uitgelekt intern document, gedeeld met NRC, waarin de Europese Commissie plannen uiteenzet om zo’n extra 140 miljoen euro aan de versterking van migratiebeheer in onder meer Noord-Afrika uit te geven, wordt het risico op „het ondersteunen van personen die onder sancties vallen of worden beschuldigd van mensenrechtenschendingen” als „hoog” ingeschat. Net als het risico op „criminalisering van hulp aan migranten”.
Strik is kritisch op het Europese migratiebeleid. „Cynisch genoeg worden hierdoor niet alleen meer vluchtelingen teruggestuurd naar Soedan, maar vluchten er juist ook meer mensen naar Europa”, zegt zij. Persbureau Reuters schreef deze zomer dat het aantal Soedanezen dat in de eerste maanden van 2025 in Europa aankwam vergeleken met een jaar eerder met 134 procent is toegenomen, terwijl het totaal aantal mensen dat vanuit Noord-Afrika overstak juist daalde.
„Het financieren van onderdrukking is geen oplossing voor migratie”, zei Khalil van de RPE in juni tijdens een hoorzitting van de Subcommissie Mensenrechten van het Europees Parlement. „Het is een van de belangrijkste oorzaken.”
Soedanese gezinnnen keren terug naar Soedan met een speciale trein die is geregeld door de Egyptische overheid die hen van Caïro naar Aswan brengt.
Nadat het Soedanese leger dit jaar de paramilitaire groepering RSF uit Khartoem had verdreven, organiseerde de Egyptische overheid gratis treinritten daarnaartoe, onder het mom van „vrijwillige terugkeer”. Volgens de overheid zouden al meer dan twintigduizend Soedanezen zo zijn teruggegaan.
Maar hoe vrijwillig is terugkeer wanneer het leven je in Egypte onmogelijk wordt gemaakt?
Onder meer het Global Detention Project en het Committee for Justice schrijven dat terugkeer onder omstandigheden waarbij vluchtelingen worden gearresteerd en toegang tot werk, onderwijs of gezondheidszorg beperkt is, geen vrije keuze is.
Het merendeel van de geïnterviewden piekert er niet over: zij gaan niet terug naar Soedan. „Dat is zelfmoord”, zegt een van hen. „Er is dezelfde oorlog, dezelfde honger en dezelfde ziektes”, zegt een ander. „Cholera!”, roept haar elfjarige zoontje. Het jongetje imiteerde eerder op de dag hoe de Egyptische politie volgens hem op de auto schoot waarmee hij en zijn familie naar de grens vluchtten. Met zijn handen maakte hij een geweer.
Slechts één van de geïnterviewden overweegt terugkeer. Zij is negentien. Ze is alleen en het lukt haar niet geld te sparen zodat haar moeder naar Egypte kan reizen. Ze hebben elkaar al een jaar niet gezien.
Via WhatsApp deelt ze foto’s van haar slaapkamer. Meer dan een matje op de grond is het niet. „Ik was liever in Soedan gebleven en daar als martelaar gestorven, dan deze vernedering in Egypte mee te maken”, schrijft ze daarbij.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC