Schone lucht De schade door vuurwerk is niet alleen te meten op de eerstehulpafdelingen van de ziekenhuizen. Ook in de lucht komen stoffen terecht waar mensen veel last van kunnen hebben. De fijnstofpiek was hoger dan de voorgaande jaarwisseling.
Vuurwerk in een woonwijk tijdens oudejaarsdag.
Het vuurwerk heeft rond de jaarwisseling voor veel smog gezorgd in de Nederlandse steden. De hoeveelheid fijnstof in de lucht was op sommige plekken meer dan 20 procent hoger dan tijdens de vorige Oud en Nieuw-viering.
Dit blijkt uit voorlopige meetgegevens van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). De luchtkwaliteit was op enkele plaatsen korte tijd zeer slecht. Vooral long- en hartpatiënten hebben last van hoge fijnstofconcentraties. Het RIVM had daarom voor de jaarwisseling een smogalarm afgegeven.
De fijnstofpiek was hoger dan de voorgaande jaarwisseling. „Op de meeste plekken was het aandeel fijnstof 20 tot 30 procent hoger dan vorig jaar”, vertelt RIVM-onderzoeker Joost Wesseling. Dat heeft verschillende oorzaken. „Er zou zo’n 10 procent meer vuurwerk zijn verkocht dan vorig jaar, en er was iets minder wind. Dat maakt ook uit.”
Fijnstofconcentraties door consumentenvuurwerk zijn vooral een probleem in de stad. „In de regio verwaait het makkelijker en in de stad heb je meer mensen per vierkante meter die vuurwerk afsteken”, zegt Wesseling. „De verschillen tussen stad en regio zijn vrij groot.”
Voor deze analyse bekeek NRC de gegevens van ruim vijftig meetstations in (zeer) sterk stedelijk gebied, waar fijnstof PM2,5 gemeten wordt. Dat zijn zwevende deeltjes in de lucht van maximaal 2,5 micrometer. Het RIVM analyseerde de concentraties van PM10: die fijnstof bevat ook grovere deeltjes, tot 10 micrometer – een honderdste deel van een millimeter.
De kleinere deeltjes kunnen dieper in de longen doordringen, en zijn daardoor schadelijker voor de gezondheid. Van deze PM2,5 deeltjes werd de concentratie gemeten bij meetstation Veldhoven-Europalaan in Eindhoven: 530 microgram per kubieke meter. Dat is bijna drie keer zoveel als gemiddeld rond deze jaarwisseling werd gevonden in stedelijk gebied. Dit jaar viel Eindhoven toch al op, zegt Wesseling. „Meestal staat die stad niet in de top-10 van hoogste metingen, nu wel.” Andere uitschieters werden gemeten bij het station aan de Kardinaal de Jongweg in Utrecht, namelijk 508 microgram fijnstof per kubieke meter.
„Wat we vreesden is bewaarheid, namelijk dat een recordhoeveelheid vuurwerk is afgestoken. Voor veel Nederlanders met een longziekte betekent dit klachten die weken kunnen duren”, zegt directeur Károly Illy van het Longfonds. Nederland telt ongeveer 1,2 miljoen mensen met een longaandoening zoals astma. Van hen heeft bijna tweederde last van vuurwerk, ongeveer 800.000 mensen.
Illy ergert zich aan het „valse frame” van vuurwerkverkopers die zeggen dat alleen illegaal vuurwerk een probleem is: „Als kinderarts weet ik uit ervaring dat kinderen ook vaak door legaal vuurwerk worden getroffen. Mensen met een longziekte hebben van legaal vuurwerk net zoveel last als van illegaal vuurwerk. De klachten leiden soms zelfs tot ziekenhuisopnames.”
Zo belandde een werknemer van het Longfonds een aantal jaren geleden „stikbenauwd in het ziekenhuis vanwege de luchtvervuiling door vuurwerk”, zo schrijft zij op Instagram. Sindsdien brengt zij in de weken voor de jaarwisseling „de meeste tijd in huis door”. Vorig jaar kreeg het Longfonds enkele tientallen meldingen over vuurwerkoverlast rond de jaarwisseling.
De smog is dit jaar redelijk snel verdwenen door de betrekkelijk harde wind. Hoe harder het waait of regent, hoe sneller de concentratie fijnstof in de lucht afneemt. Dat de smog het ene jaar langer aanhoudt dan het andere, hangt dan ook meer af van het weer dan van de hoeveelheid vuurwerk die wordt afgestoken.
Het vuurwerk dat rond de jaarwisseling wordt afgestoken levert wel een grote bijdrage aan de totale hoeveelheid fijnstof die Nederland jaarlijks uitstoot in de lucht. Zo is vuurwerk goed voor ongeveer 5 procent van alle emissies van het type PM2.5. In 1990 lag dat aandeel op nog geen 0,1 procent, dus vijftig keer zo laag.
Die spectaculaire stijging van het vuurwerkaandeel in de fijnstof komt deels doordat de hoeveelheid consumentenvuurwerk de afgelopen decennia fors is toegenomen. Inmiddels ligt de uitstoot van fijnstof door vuurwerk ruim drie keer zo hoog als in 1990.
De grotere rol voor vuurwerk bij het fijnstof komt ook doordat de emissies van de industrie en het verkeer juist sterk zijn afgenomen. Zo heeft het roetfilter in dieselauto’s geleid tot een sterke daling van PM2.5-fijnstof-emissies. Inmiddels zijn de jaarlijkse fijnstof-emissies van het wegverkeer – veroorzaakt door onder meer bandenslijtage – ongeveer vier keer zo hoog als die van het nieuwjaarsvuurwerk.
Het is lastig om de uitstoot van fijnstof verder te laten dalen, schrijven luchtkwaliteitsexperts van onder meer het RIVM in het vaktijdschrift Lucht: „Het laaghangend fruit is geplukt.” Elke maatregel die een reductie van minimaal 0,1 microgram per kubieke meter oplevert „is daarom welkom”. Een vuurwerkverbod kan op jaarbasis zo’n vermindering opleveren, zo hebben de onderzoekers berekend, op sommige plekken zelfs acht keer zoveel.
Het verbod op consumentenvuurwerk kan daarnaast leiden tot een sterk verminderde uitstoot van (zware) metalen. Barium, strontium, antimoon, koper en zink geven het siervuurwerk zijn kleuren. Barium en strontium komen bijna uitsluitend door vuurwerk in de lucht, antimoon en koper voor ongeveer een kwart.
Deze jaarwisseling is de laatste waarbij je vuurwerk mocht afsteken. Vanaf volgend jaar is dit verboden, de algemene verwachting is dat de hoeveelheid fijnstof door vuurwerk zal dalen – net als tijdens de pandemie.
Al haast RIVM-onderzoeker Wesseling zich om te zeggen dat de emissie door vuurwerk toen ook niet nul was. „Het vuurwerkverbod was destijds wel waarneembaar, maar de precieze afname zal ook afhangen van de manier van reguleren en de handhaving van het verbod.”
Source: NRC