Per 1 januari worden alle MTV-muziekkanalen in Europa stopgezet. Menno Pot haalt herinneringen op aan de vergaande invloed die de muziekzender in de jaren negentig op zijn jeugd had.
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek.
Wat wordt op 31 december de laatste muziekvideoclip op MTV?
Zouden er bij de zender nog mensen werken met voldoende historisch besef en gevoel voor humor om, bij wijze van afscheidsgroet, te verwijzen naar de éérste videoclip die MTV uitzond?
Op 1 augustus 1981 was Video Killed the Radio Star (1979) van de Britse synthpopgroep The Buggles het triomfantelijke openingsstatement van de nieuwe muziekzender, die de grootste en beroemdste ter wereld zou worden.
In oktober verschenen berichten op internet dat MTV op 31 december definitief uit de lucht zou gaan. Zichzelf zou opheffen, feitelijk.
Het bleek, zoals zo vaak, net iets anders te zitten, maar het komt voor ons, Europeanen, onder de streep toch eigenlijk neer op een einde. MTV-moederbedrijf Paramount Global stopt per 1 januari met het doorgeven van alle MTV-muziekkanalen in Europa: MTV Music, MTV 80s, MTV 90s, Club MTV, MTV Live.
Moederbedrijf MTV blijft wel bestaan en hoofdzender MTV HD blijft uitzenden, maar: alleen nog realitysoap, definitief geen muziek meer. In Noord-Amerika blijft MTV nog even zoals het was, inclusief een klein restje muziek, maar ook daar wordt de koers ‘in de nabije toekomst geëvalueerd’, zo laat Paramount Global weten.
De reden spreekt voor zich: jongeren kijken naar videoclips op YouTube of TikTok. Een streamingdienst als Spotify biedt ook al een tijd videoclips aan. In de muziekindustrie spelen ouderwetse, lineaire tv-zenders met videoclips geen rol meer. Dat is overigens niet van vandaag of gisteren; MTV heeft het nog lang volgehouden.
Video Killed the Radio Star is een songtitel die om speelse parafrasering vraagt. Zulke liedjes zijn ook gemaakt. In mei zette YouTube-fenomeen ‘im sad alex’ het liedje TikTok Killed the Video Star online. Onlangs kwam Sincere Imposter met Spotify Killed the Video Star, op het platform Soundcloud.
Te obscuur om als muzikale afscheidsgroet van MTV te fungeren. Misschien moet de zender dan maar iets lolligs doen met het profetisch getitelde album dat Robbie Williams in 2009 uitbracht: Reality Killed the Video Star. De producer van die plaat? Trevor Horn, co-auteur van Video Killed the Radio Star en destijds bandlid van The Buggles.
MTV leidt al jaren een marginaal bestaan, maar laten we niet vergeten dat er een generatie bestaat, die nog niet eens zo vreselijk oud is (althans, dat vinden we zelf), waarvoor MTV een baken was: toonaangevend, agendabepalend.
De Europese gloriejaren van MTV laten zich vrij objectief afbakenen: ze beslaan vrij precies de jaren negentig van de vorige eeuw, het decennium dat mij (1975) en mijn generatie muzikaal vormde.
Van 1981 tot 1987 was MTV een exclusief Noord-Amerikaanse aangelegenheid. Pas in 1987 ging MTV Europe van start en kon Nederland inschakelen. Eerste videoclip: Money for Nothing van Dire Straits, met de tekstregel ‘I want my MTV!’, gezongen door gastvocalist Sting.
Niet elke Nederlandse regio viel al in 1987 in de prijzen. Het zou nog een paar jaar duren, ruwweg tot 1990, voordat MTV Europe bij de meeste Nederlanders in het kabelpakket zat.
De gouden periode eindigde toen het internet zijn publieke doorbraak beleefde. MTV ging steeds meer realitysoaps uitzenden en lanceerde ‘nationale’ dochterzenders. In september 2000 ging MTV Nederland van start: Nederlandse ‘veejays’, Nederlands als voertaal, steeds meer Nederlandse muziek, nog slechts een deel van het pan-Europese programma. Wég was de mondiale allure.
Tussen die twee piketpalen lag de piek van MTV als cultureel fenomeen: in de jaren negentig dus, het decennium dat ik als 15-jarige vwo-scholier binnenwandelde, om er in 2000 als 25-jarige popjournalist van de Volkskrant weer uit tevoorschijn te komen. Zonder MTV was dat anders gelopen. Voor ons, het jongere deel van generatie X, was MTV de bijbel op de kabel.
Wie rond 1990 geïnteresseerd raakte in wat toen alternatieve popmuziek heette, kon in Nederland een abonnement nemen op Oor en naar de VPRO kijken en luisteren: Onrust, Nozems a Gogo, Villa 65. Dat was het wel zo’n beetje.
MTV was een revolutie: de hele dag de belangrijkste popmuziek op televisie, niet uitsluitend de alternatieve, overigens. Zodra de wekker ging: MTV. Huiswerk maken: MTV. Met vrienden op je kamer hangen: MTV. Studentenfeestje: MTV, desnoods als ‘behang’ (geluid uit, cd-speler aan).
Mijn generatie kan een lijst videoclips opnoemen die we nog beeld voor beeld voor ons kunnen zien: Losing My Religion van R.E.M., Under the Bridge van Red Hot Chili Peppers, de ‘gymzaalvideo’ van Nirvana’s Smells Like Teen Spirit. Ze staan op ons netvlies mét het witte MTV-beeldmerk in de rechterbovenhoek, alsof dat er officieel bij hoorde.
Voor jonge gen X-‘alto’s’ was de zondagavond essentieel, de avond van de twee belangrijkste programma’s van de week: 120 Minutes van negen tot elf en, aansluitend, Headbanger’s Ball van elf tot één.
120 Minutes was het alternatieve programma. Daarin zag je Nirvana, maar ook Mudhoney, Screaming Trees, Love Battery, Pixies, Sonic Youth en Dinosaur Jr., aangevuld met de nieuwste videoclips voor diezelfde muzikale bloedgroep. Veejay van dienst: de sympathieke Ier Paul King.
Grunge maakte ‘alternatief’ zo populair dat er later een doordeweeks programma bij kwam voor de commerciële voorhoede van het alternatieve aanbod: Alternative Nation, gepresenteerd door wisselende veejays, onder wie de vriendelijke Toby Amies. In mijn herinnering kwam de ontluikende britpop vooral door via Alternative Nation.
Voor het hardere, meer naar hardrock en metal neigende deel van de grunge volgde Headbangers Ball, thuisbasis van Soundgarden, Alice in Chains en aanvankelijk ook Pearl Jam, naast de échte metal van Metallica, Sepultura en wat al niet. Met echte metal had ik weinig, maar veejay Vanessa Warwick (neusring en woeste coiffure, nu eens platinablond, dan weer knalblauw) reikte me wel bands als Tool en later Deftones aan.
Die programma’s bepaalden het maandaggesprek met mijn vrienden. Daarom was het geneuzel van het getekende superduo Beavis and Butt-Head zo leuk: wat de moppermannetjes Statler en Waldorf voor The Muppet Show waren, waren zij voor MTV. Bankhangen en commentaar geven op de videoclips: we herkenden onszelf er een beetje in.
MTV bepaalde in hoge mate welke cd’s ik ging kopen bij mijn Amsterdamse huisdealers (Concerto en het kleine, allang verdwenen Brutus in de Molsteeg), maar ook welke ik ging lenen bij cd-verhuur De Koperen Hoorn (Runstraat, Amsterdam) om ze op cassettebandjes op te nemen. Gericht selectiebeleid was vereist, want cd’s waren duur. MTV bepaalde ook voor welke Paradiso- en Melkweg-concerten ik kaartjes kocht bij De Nieuwe Muziekhandel in de Leidsestraat.
De videoclips hadden grote invloed op mijn kledingkeuze, zowel in winkels als staand voor de tweedehands textielhopen op het Waterlooplein. Zo’n bruin-groen T-shirt als Kurt Cobain droeg in de clip van Smells Like Teen Spirit (niet gevonden). Een roze-rood T-shirt als Layne Staley (Alice in Chains) droeg in de videoclip van Would? (wel gevonden). De parka’s en trainingsjacks van Oasis (veelvuldig gevonden). Zo’n suède jasje als Eddie Vedder (Pearl Jam) droeg in MTV Unplugged (niet gevonden).
Met MTV Unplugged is het programma genoemd dat de meest tastbare nalatenschap heeft opgeleverd, in de vorm van een berg akoestische livealbums.
MTV kon verbindend zijn, op mooie én verdrietige momenten. Toen Kurt Cobain van Nirvana in april 1994 een einde aan zijn leven maakte, was de verslaggeving van MTV de rouwdienst, live vanuit Seattle, maar ook door het eindeloos herhalen van Nirvana’s muziek.
De MTV-veejays waren haast net zo beroemd als de sterren zelf. Ze werden gidsen, vertrouwde gezichten, gevoelsmatige vrienden soms: King, Amies en Warwick, maar zeker ook de lange, in zijn beweeglijkheid wat Bart Chabot-achtige lolbroek Ray Cokes. Moment van gloeiend chauvinisme: ons eigen Daryll-Ann bij Ray in zijn dagelijkse MTV Most Wanted, in juni 1994.
Over Hollands trots gesproken: het toch niet zo heel grote team van veejays kende een opvallend contingent Nederlandse vrouwen. Simone Angel, Carolyn Lilipaly (die de Britse hitlijst presenteerde) en Marijne van der Vlugt, dochter van Bram en in Londen frontvrouw van de britpopband Salad.
Toen na de grunge-piek de britpopgolf kwam aanrollen, kon het vanuit Londen opererende MTV Europe zich pas écht onderscheiden van de Amerikaanse moederzender, door een hele generatie MTV-kijkers de opwinding te laten voelen van, pakweg, de vroegste Suede-singles en wat later de even kunstmatige als spannende ‘Battle of Britpop’ tussen de gelijktijdig verschenen singles van Oasis (Roll with It) en Blur (Country House) in 1995.
In Alternative Nation, bij Toby of Marijne, verschoof het accent van Amerikaans naar Brits en kon je nu rekenen op de nieuwste videoclips van, pakweg, The Auteurs, Elastica, Primal Scream, Denim, Pulp, Sleeper, PJ Harvey en ja, soms ook van Salad.
MTV verbreedde je horizon. Mainstreampop (van Whitney Houston tot Take That) en r&b (van TLC tot Aaliyah) zag je er net zo goed, zodat je als eenkennige rock-‘alto’ terloops ontdekte dat ook dáár veel goeds tussen zat. Dankzij Yo! MTV Raps viel ik voor de hiphop van die tijd – Dr. Dre, Wu-Tang Clan, De La Soul, Nas, Snoop Dogg, 2Pac en The Notorious B.I.G. – terwijl Alternative Nation en ook MTV The Grind de schijnwerper veelvuldig richtten op de elektronische kant van britpop: Underworld, Orbital, The Chemical Brothers en wat later Leftfield en Basement Jaxx.
Zo werd MTV ook medeverantwoordelijk voor het einde van de muzikale verzuiling. Ons besluit om, circa 1993, toch maar eens naar Amsterdamse housetempels als Roxy, It en Mazzo te gaan, al hadden we de topjaren van die clubs dan gemist? We zouden het nooit hebben gedaan zonder de sturende invloed van MTV. Toby Amies wees ook al vroeg op Massive Attack, Portishead en Tricky, oftewel triphop.
Je favoriete videoclips wilde je ‘hebben’. Dat betekende: een VHS-videocassette kopen (meestal een goedkope van de supermarkt) en gereed zitten bij de record-knop. Het korte tussendoorprogramma 3 from 1 was ideaal: drie recente videoclips van één artiest achter elkaar. Welke artiesten die week een 3 from 1 gingen krijgen, werd door de veejays goed aangekondigd en was te lezen op MTV Text, de teletekstservice van de zender.
En dan had je, natuurlijk, de jaarlijkse MTV Video Music Awards (VMA’s), die in de vroege jaren negentig goed waren voor legendarische tv-momenten. MTV-kijkers van over de hele wereld keken naar dezelfde gala-avond. Wie daar won en optrad, was écht wereldkampioen.
Zoals Nirvana in 1992. Kurt Cobain verraste de regie door een nieuw, nog onuitgebracht nummer in te zetten, Rape Me, dat tot opluchting van MTV overging in de wél afgesproken hit Lithium. Aan het eind ervan slingerde Krist Novoselic baldadig zijn basgitaar de lucht in. Het instrument landde vol op zijn hoofd. Nirvana’s bassist had zichzelf live op MTV knock-out gegooid; het staat op het netvlies van een hele generatie.
MTV wist hoe je een vuurtje oppookte. In november 1997 bouwden de veejays zorgvuldig de spanning op in de aanloop naar de première van de nieuwste videoclip van The Prodigy: Smack My Bitch Up. Die video zou zó controversieel zijn dat MTV hem een nachtelijke première ging geven en ook daarna alleen ’s nachts zou vertonen.
We zaten er allemaal klaar voor, die nacht. En ja, het was een keiharde en adembenemende videoclip, gefilmd door de ogen van de hoofdfiguur: in Smack My Bitch Up ben je zélf de protagonist. Je maakt je, wodka zuipend en cocaïne snuivend, klaar voor een nacht stappen, vergrijpt je aan vrouwen in de club, knokt met een paar kerels, spuit in de wc heroïne in je arm en kotst de smerige pleepot vol, terwijl je zicht steeds troebeler en onvaster wordt. Aan het einde van de video, tijdens de laatste akkoorden, gaat je blik omhoog naar de spiegel... en kijk je in de ogen van een klein, tenger meisje. Dat was ‘jij’, al die tijd.
Vrienden bellen, metéén na die première. Wauw, what the fuck, wat een video. Ondersteboven waren we, zoals we dat een jaar eerder van de goorste scènes uit de film Trainspotting waren geweest. De volgende dag, in de universiteitsbieb, had iedereen het erover.
Zó groot was MTV.
Die Prodigy-première was, denk ik, de laatste keer dat MTV mij en mijn vrienden zo bij de kladden had.
Niet dat er daarna nooit meer iets bijzonders gebeurde. Op de VMA’s van 1999 riep Will Smith de moeders van 2Pac én Biggie ten tonele om samen een prijs in een van de hiphopcategorieën uit te reiken. De vrouwen omhelsden elkaar kort: twee moeders, niet oud nog, van twee doodgeschoten rappers, die bij leven gezworen vijanden waren geweest.
Er waren memorabele momenten van erotisch feminisme: oermoeder Diana Ross die een onbedekte borst van Lil’ Kim in haar hand nam (1999). Of oermoeder Madonna, die Britney Spears en Christina Aguilera met een tongzoen haar zegen gaf (2003).
Allemaal memorabel. Jongere kijkers koesteren hun eigen momenten; de mijne zijn niet heilig. MTV was na 2000 nog lang geen klein stationnetje, echt nog van belang, maar toch: met de almacht was het na 2000 gedaan.
De introductie van MTV Nederland in 2000 was voor míjn MTV-generatie de dood in de pot, een collectief afhaakmoment. MTV ging steeds meer realitysoaps en spelshows uitzenden (en de stunts en idioterie van Jackass, dat was nog wel even leuk).
Ook bij de VMA’s schreed de ‘lokale’ inflatie voort: het gala in Los Angeles kreeg rond 2000 een live ingelast ‘venster’, waarin elk land eigen, nationale MTV Awards kon uitreiken. Leuk voor, pakweg, Kane, maar ons werd het te dorps: hier was de glans wel af. De VMA voor ‘Best Dutch Act’ bestond in 2024 trouwens nog steeds (Roxy Dekker).
Internet, downloaden, filesharing en Napster joegen vanaf 1999 een schokgolf van paniek door de muziekindustrie en gaven ook het machtige MTV een eerste optater. Eigenlijk begon in 1999 MTV’s vertragende, terugtrekkende gevecht tegen de bierkaai.
Het maakt van MTV een soort Titanic: het botste tegen de ijsberg en begon te zinken, zo langzaam dat het nog best een tijdje groot en machtig oogde. Ondertussen gutste het ijzige water binnen.
Nu is het zover. 31 december 2025. De muzikanten van het orkestje op het dek van het ooit zo machtige passagiersschip kijken elkaar aan: nog één deuntje en dan stoppen we er eens mee.
En toch: met de lollige liedjes over Spotify, YouTube en TikTok die de video star zouden hebben vermoord, kun je het moeilijk volledig eens zijn. Ze hebben zenders als MTV overbodig gemaakt, dat zeker, maar voor de video star waren ze in zekere zin juist reddingsboten, tijdig ter plaatse.
De video star is op tijd overgesprongen. Hij bewoont mooie huizen op de modernste platforms en maakt het naar omstandigheden eigenlijk best goed.
Dé hitvideo die de gouden jaren negentig van MTV inluidde. Iconische wijde broek. Als iemand ‘stop’ zei, zei íédereen ‘Hammer time’.
Typische alternatieve rockvideo van die tijd: een collage van snelle flarden en flitsen zonder duidelijke betekenis.
Twee rockballads zag je de hele dag op MTV: November Rain van Guns N’ Roses – en deze. Metallica in de studio: simpel maar iconisch.
Onvergetelijke videoclip. En waargebeurd: de gepeste Jeremy die zich voor zijn klas door het hoofd schiet. Door MTV ietwat gecensureerd.
Whitney versneden met filmbeelden uit The Bodyguard. Niet van MTV te branden; als alternatief rockkind werd je er horendol van.
Stijlvol, onbegrijpelijk en vermoedelijk duur: een typisch voorbeeld van een videoclip die, via MTV, het liedje optilde.
MTV Europe verlegt de koers naar britpop. Opvallend: zwart-wit. Ineens wilde iedereen zo’n ronde John Lennon-zonnebril.
Nieuwe trend: lange videoclips met een soort minispeelfilm als inleiding bij het eigenlijke nummer. Memorabel woestijnfeestje.
Een stroboscopische adrenalinerush, typisch voor de MTV-nacht. Kortstondige modetrend: uitgaan met Born Slippy-bontmuts.
De meest vertoonde video op MTV Europe? Wannabe is kanshebber. Onweerstaanbaar vrolijk en leuk, zowel toen als nu.
Beklemmend en beklijvend MTV-beeld: de man die uitgeput voor een auto uit rent, maar wel het laatste woord heeft (net goed).
Wondermooie, rustgevende symbiose tussen de muziek en de baby in de baarmoeder. Een van de laatste ‘grote’ videohits van mijn MTV-jaren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant