is journalist, ondernemer en columnist van de Volkskrant.
Nadat ik zijn gesprek met Joris Luyendijk had gehoord, besloot ik in te gaan op de uitnodiging van Wilfred Genees podcast Zolang het leuk is. Velen kennen Genee vooral van zijn rol als stokerige aangever in Vandaag Inside (VI), maar hij is ook een van de betere interviewers van het land. Dat zegt wat over Genees range, maar ook over de Nederlandse media.
Het gesprek ging over VI, opzettelijke domheid, populisme en de rol van de media. De kern van het gesprek, en ons fundamentele verschil van inzicht, betrof de vraag of populisten slechts vertolkers van de volkswil zijn. Zelf beweren zij dat bij voortduring; er gaat geen aflevering van VI voorbij zonder dat iemand aan tafel claimt namens de ‘stille meerderheid’ te spreken. Genee lijkt die claims te geloven, en ziet het feit dat vele mensen hem op straat aanklampen met de mededeling dat ‘Derksen zegt wat zij denken’ als bewijs.
Los van het feit dat het van enorme arrogantie getuigt om je eigen onderbuikgelul als de mening van de ‘stille meerderheid’ te presenteren, is dat natuurlijk dikwijls helemaal niet zo. Denk aan Jack van Gelder die – in strijd met elk onderzoek – beweerde dat ‘de mensen klaar zijn met Europa’. Maar belangrijker nog dan de vraag of de geclaimde meerderheid van de prostaatpopulist in kwestie bestaat, is de vraag hoe het electoraat tot zijn meningen komt.
Een schrikbarende hoeveelheid journalisten lijkt nog altijd te denken dat meningen van burgers zomaar ontstaan, als een bergbeekje in de Alpen. Dat Wilders’ Henk en Ingrid aan hun keukentafel zitten, en opeens, zomaar uit het niets, in woede ontsteken over een zebrapad in regenboogkleuren. Onzin natuurlijk; Larry Bartels, hoogleraar politieke wetenschappen, laat in zijn Democracy Erodes From the Top; Leaders, Citizens & the Challenge of Populism in Europe zien hoe de volkswoede van bovenaf wordt aangepraat.
De tragiek van de zelfbenoemde vertolkers van het volkssentiment is dat ook zij slechts speelbal zijn van algoritmen. Wie de lijntjes van de beïnvloeding volgt, komt altijd weer op dezelfde plek uit: het Amerika van de trumpiaanse techoligarchie, waar een kleine politieke elite de agenda van het internationale ophefcircus bepaalt. Het maakt de zelfoverschatting van de vaderlandse onderbuikdansers allemaal des te potsierlijker.
Door de opkomst van sociale media hebben televisiejournalisten hun mores en beroepseer aangepast. Zij zien hun werk steeds minder als het professioneel cureren en interpreteren van het nieuws, maar als het dienen van een aandachtseconomie waarin dikwijls een achterban naar de mond gepraat moet worden.
Deze verandering is enorm zichtbaar in de Nederlandse talkshowcultuur, waar leidinggevenden niet bezig zijn met wat de Duitse filosoof Jürgen Habermas het ‘discursieve karakter van staatsburgerlijke menings- en wilsvorming’ noemt, maar uitsluitend met wat de volgende ochtend bij de koffiemachine wordt besproken.
De cruciale denkfout, waar mensen als Elon Musk gretig gebruik van maken, is de gedachte dat deze zogeheten audience turn leidt tot een democratischer wereld. Wie naar het volk luistert, kan het nooit verkeerd doen, zo luidt de platitude. Maar dit is nu net hoe democratieën zichzelf om zeep helpen. Wanneer slechts de mening van het volk telt, maar niet de manier waarop deze tot stand komt, ligt de weg naar tirannie open.
Aan Wilfred Genee en al zijn collega’s in de Nederlandse media heb ik voor het nieuwe jaar slechts één simpel verzoek: iedereen mag zijn mening geven, maar accepteer niet langer dat pleefiguren claimen namens anderen of zelfs een ‘meerderheid’ te spreken. Moet te doen zijn, toch?
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.