Khaleda Zia zou nooit meer dan een voetnoot zijn geweest in de Bengaalse geschiedenis, als haar man niet door militairen was vermoord. Nadien groeide ze uit tot een van de belangrijkste politiek leiders van Bangladesh. Zia overleed dinsdag op 80-jarige leeftijd.
is verslaggever voor de Volkskrant
De dag dat Khaleda Zia haar eerste verkiezing won, begin 1991, stonden veel Bengaalse kiezers met de ogen te knipperen. Zia gold als een beginneling in de politiek en nu werd de underdog plots de eerste vrouwelijke premier van het land. Haar verkiezingswinst werd het onwaarschijnlijke begin van een politieke carrière die decennia zou omspannen.
Zia werd in 1945 geboren en trouwde als 15-jarige met de jonge legerofficier Ziaur Rahman. Hij mengde zich in 1971 in de onafhankelijkheidsstrijd, want Bangladesh op dat moment nog geregeerd vanuit het Pakistaanse Lahore. In december van datzelfde jaar werd het land onafhankelijk. Zes jaar later werd hij president.
Als first lady vermeed Zia de schijnwerpers, naar verluidt omdat haar man dat graag wilde. Ze voedde hun twee zoons op en stond te boek als een ‘verlegen huisvrouw’. Thuis werd ze door haar man bijgespijkerd in onder meer Engels, geschiedenis en aardrijkskunde, zodat ze zich op haar gemak zou voelen wanneer de familie high society-gasten ontving.
In 1981 sloeg het noodlot toe, toen president Rahman bij een militaire staatsgreep werd vermoord en Zia op 36-jarige leeftijd weduwe werd. Toen het verdriet wat was weggeëbd, zeven maanden later, zette ze haar eerste stappen op het politieke toneel met het lidmaatschap van de partij van haar man, de Bangladesh Nationalistische Partij (BNP). In de jaren daarna trok ze fel van leer tegen de dictatuur van het leger, dat zich gedurende de Koude Oorlog gesteund wist door de Verenigde Staten.
Na de val van het IJzeren Gordijn – en het opdrogen van de steun voor de militairen – kwam ook in Bangladesh een democratische omwenteling. Zia stelde zich in 1991 kandidaat en won, tot ieders verbazing, de verkiezingen. Ze zou in totaal drie keer premier zijn. Haar regeerperiodes kenmerkten zich door veel aandacht voor onderwijs – zo maakte ze basisonderwijs gratis en verplicht. Het was een belangrijke stap voor jonge meisjes, van wie een ruime meerderheid op dat moment nog analfabeet was.
De verkiezingen van 1991 vormden ook het begin van een decennialange rivaliteit tussen Zia en Sheikh Hasina, haar politieke opponent van de Awami Liga. Zia en Hasina wisselden steeds stuivertje om de macht. Ze beledigden elkaar openlijk met beschuldigingen en insinuaties van corruptie en wanbestuur, die breed op de voorpagina’s van kranten werden uitgemeten. Ze werden schertsend de ‘Battling Begums’ genoemd – ‘begum’ is een eretitel voor een moslima van hoge afkomst.
Sinds 2009 had Sheikh Hasina de touwtjes weer in handen, en voerde een autocratisch bewind. BNP-leiders en -activisten werden vervolgd, media onderdrukt, verkiezingen ontsierd door beschuldigingen van fraude.
Zia bleef onvermoeibaar strijden voor het herstel van de democratie. Dat kwam haar in 2018 op een gevangenisstraf te staan, op beschuldiging van corruptie, maar volgens haarzelf politiek gemotiveerd. ‘Ik kom terug’, verzekerde ze haar wenende aanhangers destijds bij het verlaten van de rechtbank, ‘er is geen reden om te huilen.’
In 2024 leek dat moment heel even daar. Het regime van de vrouw die haar politieke comeback jarenlang had gedwarsboomd kwam na een volksopstand ten val. Sheikh Hasina vluchtte naar het buitenland, de weg lag open voor Zia’s terugkeer.
Maar zover zou het niet komen. Zia’s gezondheid was hard achteruitgegaan. Ze kampte met steeds meer ouderdomskwalen, waaronder artritis, diabetes en leverproblemen. Om die reden was ze vorig jaar al vervroegd vrijgelaten.
Ze vierde ‘het einde van de tirannie’ vorig jaar vanuit een ziekenhuisbed. Het land heeft zich ‘door een langdurige beweging van strijd en opoffering’ bevrijd van een ‘fascistische, illegale regering’, verklaarde ze destijds, zichtbaar buiten adem. Niet lang daarna droeg ze het stokje over aan haar zoon Tarique Rahman (60), die de BNP zal aanvoeren bij de verkiezingen in februari.
Nobelprijswinnaar Muhammaad Yunus, die nu de interim-regering van Bangladesh leidt, noemde Zia dinsdag een ‘boegbeeld van de democratische beweging’. De regering heeft drie dagen van nationale rouw afgekondigd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant