Artsen maken zich steeds meer zorgen over vapen. Om scherper zicht te krijgen op de gezondheidsschade begint 1 januari een landelijk meldpunt, uniek in de wereld. ‘Herstelt een botbreuk slecht? Ook dat kan door vapen komen.’
is chef van de wetenschapsredactie van de Volkskrant.
‘Rook of vape je?’ Sophie Cohen, kinderlongarts aan het UMC Utrecht, stelt die vraag dagelijks in haar praktijk. Laatst nog bij een 15-jarige jongen, die eerst kampte met chronisch hoesten, en later met een longbloeding en het ophoesten van bloed.
Ja, luidde het antwoord op Cohens vraag. De jongen was relatief kort voor aanvang van de klachten begonnen met vapen. Bovendien kon Cohen andere mogelijke oorzaken uitsluiten, zoals infecties of een auto-immuunziekte.
‘Toen hij stopte met vapen, kreeg hij zijn klachten weer onder controle’, zegt ze nu. ‘Dan is het natuurlijk klip en klaar: vapen was de oorzaak. Maar dit soort gevallen is echt maar het topje van de ijsberg. Vaak blijft vapen buiten beeld bij het bepalen van de klachten.’
Daar moet vanaf 1 januari verandering in komen, met de start van een landelijk meldpunt gezondheidsschade vapen, gecoördineerd door het RIVM. Artsen en specialisten krijgen via hun vakverenigingen en zorgorganisaties te horen waar en hoe ze kunnen melden dat vapen mogelijk een rol speelt bij de klachten van hun patiënten.
Kinderlongarts Cohen en Leon van den Toorn, longarts bij volwassenen in het Erasmus MC, zijn twee van de drijvende krachten achter het meldpunt. Van den Toorn: ‘Dit meldpunt is nadrukkelijk bedoeld voor alle artsen, niet alleen longartsen. We hopen dat alle artsen, van de huisarts tot de plastisch chirurg, hun patiënten vragen of ze vapen of roken.’
Logisch dat een longarts patiënten vraagt of ze roken of vapen. Maar een plastisch chirurg?
Van den Toorn: ‘De nicotine in sigaretten en vapes vertraagt de wondgenezing, doordat nicotine de vaten vernauwt en de bloedtoevoer naar de beschadigde weefsels vermindert. Dit speelt bijvoorbeeld na operaties. Ook botbreuken kunnen minder snel genezen door nicotine. Roken en vapen hebben impact op het hele lichaam. Alles, echt alles, gaat moeizamer.’
Hoe uniek is zo’n landelijk meldpunt vapen?
Cohen: ‘In het buitenland zijn er wel meldpunten geweest, maar dat was altijd tijdelijk na een golf aan ernstig zieke mensen. Dit gebeurde bijvoorbeeld in de Verenigde Staten in 2019, toen in korte tijd extreem veel jongeren in het ziekenhuis belandden met Evali (aan vapen gerelateerde longschade, februari 2020 telden de Amerikaanse autoriteiten ruim 2.800 ziekenhuisopnames, en zeker 68 doden, red.). In België zijn de afgelopen weken ook jongeren in het ziekenhuis beland na vapen, een enkeling belandde in coma. Mogelijk bevatten die vapes een hoge dosis THC, wat ook in joints zit, maar ze weten het niet zeker. Ons meldpunt kan ook helpen om snel te ontdekken wanneer zulke supergevaarlijke vapes rondgaan, om zo vroeg mogelijk te waarschuwen. Een landelijk meldpunt om continu onderzoek te doen naar gezondheidsschade door vapen is bij mijn weten uniek in de wereld. We willen elk half jaar rapporteren over de bevindingen, ook om de politieke aandacht vast te houden.’
Waarom pleit u niet gewoon voor een verbod op vapes?
Van den Toorn: ‘Dat heb ik weleens gedaan, maar toen werd ik teruggefloten door collega’s: je bent arts, het is niet jouw rol om iets te verbieden. En vanuit het ministerie klinkt het dan: zo makkelijk is zo’n verbod niet, het moet Europees geregeld worden. Allemaal waar, maar als ik zie wat voor ellende dat vapen teweegbrengt, zou ik een verbod natuurlijk alleen maar toejuichen.’
Cohen: ‘Ik voel een diepe, diepe frustratie als ik zie hoe een industrie zich op kinderen richt met schadelijke, verslavende producten. Terwijl we al tientallen jaren weten hoe slecht dit is.’
Vapen is een ‘gezonder alternatief dan roken’, klinkt het dan, vanuit de tabaksindustrie.
Van den Toorn: ‘Ja, of dat vapen 95 procent gezonder zou zijn dan roken, die krijg ik ook vaak te horen. Dat getal is afkomstig van een heel dubieuze enquête onder specialisten, van wie een aantal banden had met de tabaksindustrie, die de vraag kregen voorgelegd hoe schadelijk ze vapen inschatten in vergelijking met roken.’
Cohen: ‘De precieze omvang van de langetermijnschade van vapen is bovendien nog grotendeels onbekend, daarvoor zijn vapes te kort op de markt. Maar dát het schadelijk is, is inmiddels glashelder, van schade op het niveau van DNA tot de grote luchtwegen.’
Wat zegt u tegen vapende patiënten die claimen dat het wel meevalt met die gevaren?
Cohen: ‘Ik spreek vooral pubers en die wanen zich onoverwinnelijk. Het heeft weinig zin om ze te wijzen op de risico’s. Wat vaak wél werkt is om de gezamenlijke vijand te benoemen. Besef wat die lui doen in die vergaderingen van de tabaksindustrie. Hoe ze jou zo jong mogelijk verslaafd willen maken zodat ze zo lang mogelijk geld aan je kunnen verdienen. Hoe ze jouw geld én je gezondheid willen inpikken. Dan beseffen pubers welk onrecht hen wordt aangedaan.’
De mogelijke schade van vapen waaiert ver uit. Onlangs bleek bijvoorbeeld nog dat een flink deel van de vapende jongeren vanwege hun nicotineverslaving 's nachts in bed vapet. Moeten artsen voortaan bij elke jongere met vermoeidheids- of andere klachten gaan vragen of ze vapen?
Van den Toorn: ‘Dat is wel onze missie. Een grote missie inderdaad.’
Artsen klagen nu al over de werkdruk en alle administratie. Denken ze niet: o nee, nóg een vragenlijst?
Cohen: ‘We zijn zelf betrokken geweest bij het opstellen van de vragenlijst, het kan echt razendsnel. Bovendien is dit niet alleen van belang voor het grote plaatje, om te ontdekken welke rol vapen speelt bij allerlei gezondheidsschade. Ook hun eigen patiënt kan er direct van profiteren. Preventie is zó belangrijk voor je gezondheid. Als blijkt dat een patiënt vapet, kan een arts hem of haar direct doorverwijzen naar een stopcoach om van de e-sigaret af te komen. Daar kan die patiënt de rest van zijn leven profijt van hebben.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant