Het aantal huishoudens met problematische schulden blijft al jarenlang vrijwel gelijk. De overheid doet verwoede pogingen om dit aantal terug te dringen, maar dat heeft weinig resultaat. Zelfs niet in de jaren dat de armoede afnam.
Ruim 8 procent van de huishoudens heeft problematische schulden, blijkt uit data van statistiekbureau CBS. Dat aantal schommelt sinds 2022 tussen de 8 en 9 procent. In diezelfde jaren daalde de armoede flink, maar in 2024 nam die weer toe.
"Ondanks alle maatregelen lukt het niet om minder mensen in de problematische schulden te laten komen", zegt NVVK-bestuurder Dick van Maanen. NVVK is de branchevereniging voor schuldhulpverlening. Een problematische schuld ontstaat volgens de definitie van de schuldhulpvereniging wanneer iemand het openstaande bedrag niet meer binnen drie jaar kan afbetalen.
Het schuldsaneringstraject is in 2023 verkort van drie tot anderhalf jaar, zodat mensen sneller schuldenvrij worden. Dat moest ook de drempel om hulp te zoeken verlagen. "Het effect hiervan is helaas nu nog klein", zegt Van Maanen. "We hebben beleidsmakers destijds al gewaarschuwd dat er geen onderbouwing was voor deze maatregel."
Gemeenten doen verder ijverig aan vroegsignalering, waarbij ze inwoners snel benaderen wanneer er een betalingsachterstand wordt ontdekt. Vooral de kansrijke inwoners gaan op het hulpaanbod in, zegt Nadja Jungmann, lector en bijzonder hoogleraar Schulden en incasso.
Er staat een olifant in de kamer als het om schuldenaanpak gaat, zegt Jungmann. "We benoemen niet dat schulden ook veroorzaakt worden door persoonlijkheidskenmerken. En doordat we het niet benoemen, maken we er ook geen beleid op."
Hoogleraar Kim Pijnenburg toonde in 2018 al aan dat mensen met weinig zelfcontrole en emotionele stabiliteit tien keer vaker in de schulden belanden dan mensen met veel controle en stabiliteit. Het gaat om het vermogen om te kunnen plannen en verleidingen te weerstaan.
"Het gaat niet over de vraag of mensen met weinig zelfcontrole deugen", benadrukt Jungmann. "De ene persoon heeft nou eenmaal de neiging om zich terug te trekken als er een probleem is, terwijl de ander eropaf gaat. Mensen gaan ook verschillend met verleidingen om."
De huidige schuldenaanpak gaat uit van een mens met veel zelfcontrole, vindt Jungmann. En daardoor zie je dat het aantal mensen met schulden niet meebeweegt met de armoedecijfers. "Online gokken is gelegaliseerd. Achteraf betalen is nu ook in winkelstraten mogelijk. Ondertussen bieden we budgetcoaching aan." Maar met zoveel financiële verleidingen is dat niet genoeg.
Jungmann heeft een aantal ideeën om mensen te beschermen tegen financiële problemen. Zo kan de overheid zzp'ers verplichten om een aparte rekening te gebruiken waar hun btw op wordt gestort. Zelfstandigen kampen vaker met schulden dan werknemers en werklozen. "Nu moeten zij zichzelf in bedwang houden bij het kopen van de kerstcadeaus, omdat eind december de btw nog wordt afgeschreven", zegt Jungmann.
Verder zouden banken de kosten voor vaste lasten apart kunnen zetten bij mensen die vaak in de financiële problemen komen. Dat roept dilemma's op over hun autonomie. "Beschermen we ze door ze afhankelijk te maken?", vraagt Van Maanen zich af. "Of moet iedereen het zelf maar uitzoeken met alle risico's van dien?"
Voor het huidige schuldenbeleid is niet zoveel draagvlak in de samenleving. Veel mensen vinden dat mensen hun schulden gewoon moeten terugbetalen aan schuldeisers, die steeds vaker de rekening zelf betalen. "We hebben vanuit de wetenschap lang teruggeroepen dat iedereen in de schulden kan raken", zegt Jungmann. Dat is ook waar, maar dat vertelt niet het hele verhaal. "Daardoor is het beleid te eenzijdig geworden."
Demissionair staatssecretaris Jurgen Nobel (Participatie) noemt het positief dat het aantal problematische schulden licht daalt, namelijk van 8,9 procent tot 8,6 procent in een jaar tijd. "Het voorstel om meer rekening te houden met persoonlijke kenmerken spreekt me aan", zegt hij. Het ministerie onderzoekt momenteel of er één vast betaalmoment kan worden ingevoerd.
Van Maanen noemt de inzichten van Jungmann een "wake-upcall voor de schuldenbranche". "Het betekent niet dat het je eigen schuld is als je geldproblemen hebt", benadrukt hij. "Maar wel dat we meer moeten inzetten op het voorkomen van schulden."
Source: Nu.nl economisch