Vladimir Poetin is een nietsontziende Sovjet en China wil de wereld overnemen, maar Susan Miller is optimistisch. ‘Dictaturen zijn van nature wantrouwig en dat breekt ze op’, zegt de oud-CIA-spion die volgende week spreekt op een conferentie in Nederland.
is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten.
Susan Miller, die bijna veertig jaar bij de Amerikaanse inlichtingendienst CIA werkte, in Moskou was gestationeerd en de afdeling Russische operaties leidde, weet nog goed wat er bij de CIA gebeurde toen Vladimir Poetin vanuit het niets de macht greep. ‘We belden druk heen en weer. ‘Wie kent deze man?’ Hij was een volstrekt onbekende voor ons.’
Toen de inlichtingendienst eenmaal doorhad wat de achtergrond was van de nieuwe Russische president, kwamen de zorgen. Miller, vanuit haar huis in de Verenigde Staten via video: ‘Zodra we begrepen dat hij van het tweede directoraat van de KGB kwam, wisten we dat we te maken hadden met het ergste van het ergste.’
Dit directoraat, legt ze uit, had de taak de Sovjet-Unie te beschermen tegen gevaren van buitenaf en binnenuit. ‘Zij gingen achter hun eigen mensen aan. En ze werden gezien als het meest loyaal aan de Sovjet-machthebbers.’ Maak je daarom geen illusies over de ambities van Poetin, zegt ze. ‘Hij is geen Rus, hij is een Sovjet. Hij wil de Sovjet-Unie terug en niets zal hem tegenhouden. Het verlies van mensenlevens interesseert hem geen moer.’
Miller (62), die in 2024 de CIA verliet, komt op 1 december naar Nederland voor een inlichtingenconferentie in Voorschoten, waar ook het vorige hoofd van de Canadese inlichtingendienst, de hoogste Navo-functionaris voor hybride oorlogsvoering en een oud-premier van Moldavië spreken over de huidige geopolitieke spanningen. Dat oud-inlichtingenofficieren vanuit de VS en Canada afreizen naar Nederland is niet los te zien van de urgentie die velen van hen momenteel voelen. Over de Russische dreiging, de groeiende macht van China en de onzekerheid binnen de Navo, veroorzaakt door het onvoorspelbare gedrag van president Donald Trump.
Miller kreeg al vroeg met hem te maken. Ze was hoofd contra-inlichtingen en opsteller van het rapport over de Russische beïnvloeding van de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016. Voor haar was het klip en klaar: de Russen probeerden Trump te laten winnen. Toen de CIA-directeur Trump erover informeerde, ontstak hij in woede. Hij zag het CIA-rapport als een ‘complottheorie’ en wilde de opstellers laten aanklagen.
Miller werd acht uur lang verhoord. Onderzoekers vonden geen enkel bewijs van politieke vooringenomenheid en ze hoorde er daarna niets meer over. Maar Trump is nog steeds wraakzuchtig. Hij ontsloeg al CIA’ers die een rol hadden bij het Rusland-onderzoek, net zoals de baas van afluisterdienst NSA. Op zijn instigatie is justitie een onderzoek begonnen naar voormalig directeur inlichtingen James Clapper en oud-FBI-directeur James Comey.
Miller, geliefd binnen de CIA vanwege haar humor, ervaring en vermogen om onder hectische omstandigheden kalm te blijven, is daarom voorzichtig als het over Trump gaat. Tot augustus had ze hetzelfde veiligheidsniveau als de president, zonder de toegang tot nucleaire informatie. Daarna werd haar dat afgenomen. Ze zegt dat iedereen weet dat ze niet Trumps grootste fan is, maar wijst er ook op dat hij benaderbaar is. Dat het mogelijk is hem op andere gedachten te brengen, zoals die keer dat hij zei dat de Navo ‘achterhaald’ was.
Miller: ‘Ik was blij om te zien dat Congresleden op hem inpraatten en tegen hem zeiden: ‘Je wilt dit niet doen met de Navo.’ Gelukkig heeft hij zich daarna meer achter de Navo geschaard.’
Haar eerste plaatsing was Moskou, 1989. De jonge Miller, opgegroeid in Californië, had amper vier jaar CIA-training achter de rug toen ze als financieel medewerker naar de Amerikaanse ambassade in Moskou werd gestuurd. Haar collega’s wisten niet dat ze in werkelijkheid spioneerde voor de CIA. Ze herinnert zich haar eerste ‘geheime overdracht’: een pakketje verstoppen op een afgesproken plek. ‘Ik was supernerveus en deed wat we een surveillance detection route noemden. Zorgen dat je niet wordt gevolgd.
‘Ik parkeerde de auto en zag dat niemand achter me zat. Ik ging naar buiten, liep de route te voet en op een gegeven moment realiseerde ik me: ik denk dat ik het kan. Ik vond de juiste plek, waarmee ik heel blij was. Ik kwam terug vol adrenaline. Een maand later kreeg ik datzelfde gevoel toen ik hoorde dat de man het pakje op de afgesproken plek had gevonden.’
Ze bekwaamde zich in het spionnenvak, overtuigde Sovjet-figuren op cocktailfeestjes hun geheimen te delen en gaf duizelingwekkende bedragen aan informanten. Miller: ‘Ik moest twee personen 1 miljoen dollar betalen. Hun inlichtingen waren zo waardevol voor ons.’
U noemt Poetin een Sovjet en geen Rus. Wat bedoelt u daarmee?
‘Hij is natuurlijk Russisch, maar wil de Sovjet-Unie in ere herstellen. Ik sprak vorig jaar een paar mensen van de inlichtingendienst van Kazachstan en vroeg ze wat hun grootste zorg is. Een van hen zei: ‘Dat ze ons zullen overnemen.’ Ik dacht dat hij over China sprak, maar hij doelde op Poetin, wetende hoe hij is. De Kazach vertelde dat hij ondermijning en beïnvloeding zag, om mensen aan de kant van Rusland te krijgen.’
Wat begrijpt Europa niet goed over de intenties van Poetin?
‘Hij zal niet stoppen. Nooit. Hij zal blijven duwen en duwen om zijn invloed te vergroten.’
Voor het Westen is een mensenleven veel waard. Reden zelfs om oorlogen te stoppen. Voor Rusland niet, zegt ze. Risico’s worden er anders gewogen. Miller memoreert het gebruik van ‘spionnenstof’ in de Sovjet-periode: een onzichtbaar goedje waarmee de Russen Amerikanen konden volgen. Het spul bleef aan hun handen of kleren zitten, waardoor ze sporen achterlieten. Maar het was ook kankerverwekkend, bleek uit Amerikaans onderzoek. De CIA waarschuwde de Sovjets om het niet meer te gebruiken, en gaf er een dringend advies bij: ook voor jullie eigen mensen is het gevaarlijk.
Vreest u een oorlog met de Navo?
‘Ik geloof niet dat Poetin zomaar landen zal binnenvallen. Hij probeert met soft power macht uit te oefenen, zoals nu overal zichtbaar is.’
In de inlichtingengemeenschap wordt al langer gewaarschuwd voor China. Rusland zou een storm zijn en China de klimaatcrisis, klinkt het.
‘China heeft veel meer een plan dan Rusland. Ze zouden nooit zomaar Oekraïne binnenvallen zoals Rusland deed. Ze denken aan de lange termijn.’
Een van de manieren waarop ze dat doen, is door bergen informatie te stelen. Miller leidde in haar laatste functie de China-afdeling van de CIA en was direct betrokken bij het onderzoek naar de Chinese hackgroep Salt Typhoon, die grote delen van de Amerikaanse telecominfrastructuur had geïnfiltreerd. Ze noemt het een ‘Pearl Harbor-moment.’
‘Ik herinner me dat ik naar Europa ging en met een aantal inlichtingenchefs sprak. ‘Kijk naar onze fout. We hebben er niet aan gedacht dat China dit bij ons zou doen.’ We moesten ferm reageren en duidelijk maken: gebeurt dit nog eens, dan is het oorlog. Er was een diplomatieke reactie naar China en ze werden flink gewaarschuwd. Dat is alles wat ik kan zeggen.’
Wat zegt die aanval over de competentie en het gedrag van China?
‘Ze zijn de Sovjet-Unie van deze tijd. Ze willen niet alleen landen overnemen, maar de wereld overnemen. En zij zien technologie als een manier waarmee ze dat doel kunnen bereiken. Daarom moet hun worden verteld en herinnerd dat ze geen vrijbrief krijgen. Anders is het oorlog.’
U bent optimistisch over de kracht van de Navo en westerse democratieën.
‘Tot nu toe wel. Ik weet dat er een paar mensen in Europa zijn zoals de Hongaarse premier Viktor Orbán, die een beetje Trump-achtig is. Maar over het algemeen hebben al onze landen goede checks-and-balances, zodat we onze instituties kunnen behouden. En dat is belangrijk om op te focussen en te koesteren.’
Wat is het voordeel van een democratie ten opzichte van autocratische landen als China en Rusland?
‘Ik zal je hun grootste zwakte vertellen. Vooral van China: ze hebben nog nooit een moderne oorlog uitgevochten. Als ze op hun gloednieuwe vliegdekschip stappen, wordt het lastig. Dat kost jaren ervaring. En: dictaturen zijn van nature wantrouwig. Dat breekt ze op. China en Rusland zullen elkaar nooit volledig vertrouwen tot het punt dat ze samen oefenen en geheimen aan elkaar doorspelen.
‘Wij oefenen internationaal. En we leren van elkaar. De Nederlanders hebben een idee, de Fransen hebben een plan. We bespreken dat. We maken ons geen zorgen dat iemand ons idee steelt en tegen ons gebruikt. Het punt van een alliantie is dat wij allemaal evenveel om elkaar geven. Dat is iets wat wij hebben en zij niet.’
De hoofden van de Nederlandse inlichtingendiensten vertelden onlangs in de Volkskrant dat ze minder informatie delen met hun Amerikaanse inlichtingenpartners.
‘Dat je minder inlichtingen geeft omdat je bang bent dat het bij de Russen terechtkomt, kan ik begrijpen. Ik weet niet of Trump zelf zou bellen, maar het risico is dat hij het aan een van zijn vrienden in het Witte Huis vertelt en het uitlekt via sociale media. Tegelijkertijd denk ik dat het echt interessant zou zijn om het gesprek met hem aan te gaan. Een privéontmoeting om te kijken of je zijn mening kunt veranderen.
‘Trump is altijd doodsbang geweest voor een nucleaire oorlog. Dus met dat voorwendsel kun je hem benaderen en zeggen: ‘Laten we een manier vinden om een nucleaire oorlog te voorkomen.’ Begroet hem met open armen. Maak hem tot een vriend. Het is een gok, maar ik denk dat het kan werken.’
Susan Miller spreekt op maandag 1 december op de Intelligence is All-conferentie, georganiseerd door Birdwatcher Group, in Kasteel Duivenvoorde in Voorschoten.
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant