Sjoemeldiesels, energietarieven, een datalek: tegenwoordig worden mogelijke misstanden geregeld beantwoord met een massaclaim. Amerikaanse toestanden in Nederland? Of is collectieve actie de enige manier om op te boksen tegen multinationals?
is regioverslaggever van de Volkskrant in Noord-Nederland.
Het plan ontstond tijdens de lunch, op het kantoor van Van Diepen en Van der Kroef Advocaten in Amsterdam. Net als honderdduizenden Nederlandse vrouwen hadden zes collega’s een brief gekregen. Ze bleken slachtoffer van een datalek bij het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker.
Cybercriminelen hadden niet alleen hun namen en e-mailadressen buitgemaakt, maar ook hun BSN-nummer en testuitslag. De ongerustheid en verontwaardiging waren groot, herinnert advocaat en partner Michaël Dol zich. ‘Dit kan toch niet waar zijn?’
Snel werd besloten tot actie. ‘We vonden dat gedupeerden recht hadden op antwoorden’, zegt Dol. En niemand begint solo een kostbare en slepende juridische strijd. Inmiddels hebben ruim 110 duizend van de circa 900 duizend gedupeerde vrouwen zich aangesloten bij de massaclaim.
Het initiatief kwam het advocatenkantoor ook op kritiek te staan. Het staat nog niet vast dat het lab Clinical Diagnostics fouten maakte. De Autoriteit Persoonsgegevens en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd onderzoeken het datalek nog. Of de claim doorgaat, zegt advocaat Dol, valt of staat met hun conclusies.
Johan Derksen had in Vandaag Inside zijn oordeel al klaar. ‘Graaiers’, noemde hij de advocaten. Ongemakkelijk, vond Dol. ‘Commercie in de advocatuur ligt gevoelig. Natuurlijk speelt geld een rol. Maar voorlopig doen we al het werk voor niets.’
‘Amerikaanse toestanden’ is al gauw de misprijzende kwalificatie voor juridische procedures namens een groep gedupeerden. Toch zijn het in toenemende mate ook Nederlandse toestanden. Het internationale advocatenkantoor CMS stelt in een jaarlijks rapport dat Nederland is uitgegroeid tot ‘Europese hotspot voor massaclaims’.
De waaier aan zaken is divers. Het jarenlang slepende proces tegen Volkswagen vanwege de verkoop van ‘sjoemeldiesels’ werd pas recentelijk geschikt. Veel wordt verwacht van een claim tegen Vattenfall en andere energieproducenten, die tijdens de energiecrisis hun variabele tarieven te vaak zouden hebben verhoogd. Farmaceut Allergan is financieel aansprakelijk gesteld door 60 duizend vrouwen voor mogelijk ziekmakende borstimplantaten. Het jongste slachtoffer is streamingsdienst Netflix, waartegen vorige week een claim werd aangekondigd vanwege gestegen tarieven.
Er zijn ook niet op geld gerichte procedures. Zoals die van Greenpeace tegen de Nederlandse Staat vanwege het tekortschietende stikstofbeleid, of een zaak tegen de gemeente Amsterdam wegens overtoerisme.
De Consumentenbond is al jaren actief met collectieve procedures. ‘Maar massaclaims zijn meer en meer gemeengoed geworden’, ziet woordvoerder Joyce Donat.
Momenteel lopen er veertien claims bij de bond, die daarvoor ook een eigen Claimservice oprichtte. Techgiganten als Google en Facebook moeten het ontgelden (voor het onrechtmatig verzamelen van privégegevens), maar ook televisiefabrikanten Samsung en LG (wegens prijsafspraken) en de Nederlandse overheid, voor het jarenlang rekenen met een te hoge ‘spaartaks’ in de belastingaangifte.
Het liefst komt de consumentenorganisatie tot een schikking, zegt Donat. ‘Maar juist vanwege de opstelling van grote bedrijven, die meteen een legertje juristen laten uitrukken, is samen een juridische vuist maken vaak het enige redmiddel.’ Zo werden deze maand nog Booking (wegens misleiding en kunstmatig hoge prijzen) en BMW (sjoemeldiesels) gedagvaard.
Een massaclaim kan een nuttig instrument zijn, vindt Nico Stolwijk van Vereniging Eigen Huis. ‘Maar je moet er weloverwogen mee omgaan.’ De belangenorganisatie paste daarom recentelijk voor een claim tegen de afschaffing van de salderingsregeling. De huiseigenarenclub is daar óók zeer kritisch op. Maar, zegt Stolwijk: al sinds 2016 zijn er duidelijke politieke signalen dat de regeling ooit zou stoppen. ‘We betwijfelen daarom hoe kansrijk een claim zou zijn.’
Donat kent het negatieve imago van massaclaims en de zweem van geldklopperij. Maar voor de Consumentenbond is het belang van het instrument evident. ‘Alleen met de macht van het getal kun je het recht laten zegevieren.’ Al zegt ze er meteen bij: ‘Het zijn bijna altijd slepende en taaie procedures.’
De vermeende opmars van de massaclaim in Nederland wordt vaak – ook door CMS – in verband gebracht met de nieuwe Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (Wamca). Die werd in 2020 ingevoerd om collectieve zaken makkelijker te maken. De Consumentenbond lobbyde er jaren voor.
Toch is het aantal massaclaims niet toegenomen, nuanceert Xandra Kramer, hoogleraar privaatrecht aan de Erasmus Universiteit en de Universiteit Utrecht. Wel is de aard veranderd, waardoor ze aansprekender en zichtbaarder zijn, denkt ze.
Dat zit zo. Collectieve rechtszaken konden altijd al worden gevoerd. Maar daarin kon een rechtbank alleen bepaalde producten of praktijken verbieden. Door de Wamca kan een rechter nu ook een financiële schadevergoeding toekennen. ‘En zodra er geld in beeld komt, gaan er andere belangen meespelen. Want het gaat al gauw om miljoenen of miljarden.’
Zo’n vaart loopt het nog niet. Vorige week verscheen een evaluatie van de wet, in opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC). Kramer werkte eraan mee. De conclusie luidt dat de wet als een nuttig middel wordt gezien. Maar zaken zijn niet korter, maar juist veel langer gaan duren. Het gevolg: na vijf jaar Wamca is er nog geen euro uitgekeerd.
‘De wet heeft de verwachtingen nog niet ingelost’, zegt Kramer. Massaclaimzaken zijn door de aard en omvang per definitie complex. En vanwege de vrees voor een claimcultuur zijn in de wet strikte eisen opgenomen, bijvoorbeeld over wie namens wie mag procederen, en in welke financiële constructie. Dat zou de toch al overbelaste rechterlijke macht moeten behoeden voor megaprocessen om elk wissewasje.
De wet probeert aan te sturen op schikken. Maar in de sjoemeldieselzaak gebeurde dat in de Verenigde Staten jaren eerder dan hier. Wellicht helpt het dat er met de Wamca nu ook in Nederland een stok achter de deur zit, zegt Kramer. ‘Want voor geen enkele multinational is een dreigende megaclaim prettig.’
Beschuldigde bedrijven houden het vaak bij de mededeling dat ze niks verkeerd hebben gedaan. Vattenfall, bijvoorbeeld, reageerde met een uitlegvideo. ‘Commerciële claimstichtingen beweren dat je met een variabel energiecontract de afgelopen jaren te veel hebt betaald. Dat is niet juist. Variabel betekent dat je tarief kan stijgen, maar ook kan dalen.’ Ook Booking bestrijdt de verwijten. ‘Wij zijn erop gericht om het voor consumenten makkelijker en transparanter te maken om snel de reisopties te vinden en hen de best mogelijke prijs te bieden.’
De onderzoekers die de massaclaimwet evalueerden, gingen ook te rade bij advocaten van aangeklaagde partijen. Die zijn – niet verrassend wellicht – aanzienlijk positiever over de strenge eisen die worden gesteld aan massaclaims. Zo vinden zij het een goede zaak dat een rechter beoordeelt of de Nederlandse rechtbank wel de juiste plek is voor een proces, en of bestuurders van claimstichtingen geen winstoogmerk hebben.
Dat procedures zo lang duren, stellen zij, ligt vooral aan de eisers. Ook wijzen ze op perverse prikkels voor financiers en advocaten om zaken te beginnen met een lage kans, maar een hoge potentiële opbrengst. ‘Dit zou leiden tot veel onnodige zaken, grote schade voor onterecht gedaagden en onnodige belasting van de rechterlijke macht.’
Hoogleraar Kramer betwist deze lezing. Het zijn volgens haar toch echt vooral de multinationals die vaak alles uit de kast halen om zaken te rekken. ‘En ik zie in Nederland voorlopig geen misbruik.’
Daarvoor zijn er volgens haar ook te veel controlemechanismen. Er zijn bovendien externe financiers nodig om de kostbare en risicovolle procedures voor te schieten. ‘Die verwachten rendement, en dat haal je niet uit kansloze zaken. Het zal nooit big business worden.’
Advocaat Michaël Dol van de datalekzaak vindt dat het zakelijk belang niet overdreven moet worden. De mogelijke claim werkt zoals gebruikelijk volgens het principe no cure, no pay. Mocht het komen tot een schadevergoeding – naar verwachting van enkele honderden euro’s smartengeld per persoon – dan dragen deelnemers 20 tot 30 procent af aan een claimstichting. Die betaalt vervolgens de advocaten op uurbasis voor verricht werk.
‘Het is vooral een aansprekende zaak met een groot maatschappelijk belang. Al wil ik ons werk ook niet te nobel doen lijken.’
Zie het als een klassiek voorbeeld van gedeelde belangen, schetst de advocaat. Benadeelde vrouwen kunnen alleen collectief eerherstel afdwingen. De advocaten bijten zich vast in een juridisch en pr-technisch interessante zaak. En, mocht vast komen te staan dat de databeveiliging bij het lab tekortschoot, ligt er voor een externe procesfinancier een mooi rendement in het verschiet. ‘Dan is uiteindelijk iedereen beter af.’
Toch worstelt de beroepsgroep met het imago. Sprekend in dit verband is de oprichting van een beroepsvereniging voor massaschadeadvocaten, de VVMA, twee jaar geleden. Een van de missies: ‘De balans weer terugbrengen in het publieke debat over collectieve acties.’ Te vaak ligt de nadruk op ‘vermeende onzuivere motieven’. Ten onrechte, meent de beroepsgroep.
‘Advocaten krijgen betaald, maar het is geen verdienmodel’, zei voorzitter Koen Rutten in de Volkskrant. Wat de VVMA betreft zou de aandacht moeten uitgaan naar de stroperigheid en lange looptijd van massaclaims.
Hoewel het aantal zaken niet explosief is gestegen, wordt het wel steeds drukker op het massaclaimperk. Nieuw zijn platforms zoals Claimer.nl, ‘dé #1 marktleider’, dat zich uitsluitend op massaclaims richt.
‘Als bedrijven misbruik maken van hun macht stappen we voor jou naar de rechter’, aldus de firma, die een ‘grote winkans’ belooft – ook op basis van no cure, no pay (‘het meest concurrerende percentage’). Hun claim tegen energieleveranciers zou naar eigen inschatting kunnen oplopen tot 15 miljard euro.
Het komt inmiddels zelfs geregeld voor dat op een dossier meerdere massaclaims worden voorbereid. Zo lanceerden ook de Vereniging Eigen Huis en de Consumentenbond een claim tegen de verhoogde energietarieven in variabele contracten – net als Claimer dus.
Om dubbel werk voor de rechtbank te voorkomen, is in de wet vastgelegd dat een rechter in zulke gevallen een ‘exclusieve belangenbehartiger’ aanwijst. Daarbij wordt gekeken naar het aantal gedupeerden dat een initiatief vertegenwoordigt, maar ook naar aspecten van goed bestuur, zoals een raad van toezicht en een klachtenregeling.
Saillant detail: de energietarievenclaim steunt op een vonnis van het gerechtshof in Amsterdam in een procedure gevoerd door de advocaat van Claimer, Roelof de Nekker. Hij beschouwt zichzelf zodoende als de ‘grondlegger’ van de claim. Claimer adviseert consumenten zich daarom uit te schrijven bij andere organisaties.
Pronken Vereniging Eigen Huis en de Consumentenbond met andermans veren? ‘Hij heeft een mooi resultaat behaald voor zijn cliënt en daarmee is belangrijke jurisprudentie ontstaan’, erkent Donat van de Consumentenbond.
Maar, zegt ze: VEH en de Consumentenbond waren in 2017 betrokken bij het maken van afspraken met energieleveranciers over contractvoorwaarden. Daarom voerden ze later ook gesprekken over compensatie. Toen dat op niets uitliep, moesten de belangenorganisaties wel besluiten hun tanden te laten zien middels een claim. ‘We hebben een grote achterban en een groot bereik. Dat wij dus zelf het initiatief namen, is logisch.’
De deur voor samenwerking staat voor Claimer altijd open, zegt Donat. Daar is het nog niet van gekomen. ‘Het is voor consumenten soms wel verwarrend.’
Dat geldt ook in het datalekdossier. Enkele dagen nadat Van Diepen en Van der Kroef hun massaclaimvoornemen wereldkundig hadden gemaakt, lanceerde de Stichting Collectieve Consumentenbelangen met een ander advocatenkantoor eenzelfde plan. De namen van de initiatieven zijn amper te onderscheiden.
Het is onwenselijk als een groep slachtoffers versplintert, vindt advocaat Dol. Om niet te concurreren om hun gunst, werden gesprekken gevoerd over samenwerking. Dat heeft – net als in de energietarievenzaak – vooralsnog tot niets geleid.
De gang van zaken bij parallelle initiatieven is volgens beroepsvereniging VVMA ‘onduidelijk en tijdrovend’, met vertraging tot gevolg. Mocht het tot een procedure komen in de datalekzaak, dan zullen alle bij een van de claims aangesloten vrouwen ‘linksom of rechtsom’ meedoen, verwacht advocaat Dol.
Voorlopig is hij druk met het beantwoorden van e-mails. Voor sommige vrouwen is het een principiële kwestie, merkt hij. ‘Anderen vragen: wanneer staat het geld op mijn rekening?’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant