Op een schilderij uit 1674 is op de linkerpols van een Amsterdamse koopman een tatoeage ontdekt. Dat is bijzonder, want in die tijd waren tatoeages nog heel uitzonderlijk.
Het zou zo een succesvolle docureeks kunnen worden: het mysterie van de tatoeage op de pols van de 17de-eeuwse koopman. Het is een bijzondere ontdekking: half verstopt onder een mouw, maar wel pontificaal in het midden van het schilderij De oppercommissarissen der Walen (1674), een tatoeage op de binnenkant van de linkerpols van een van de zeven afgebeelde mannen. In het depot van het Amsterdam Museum vertelt conservator en kunsthistorica Judith van Gent over de unieke vondst.
Hoe hebben jullie deze ontdekking gedaan?
‘De oppercommissarissen der Walen heeft van 2017 tot 2022 in de Hermitage in Amsterdam gehangen, tijdens de tentoonstelling Groepsportretten van de 17de eeuw. Als zo’n tentoonstelling voorbij is, worden de werken altijd gecontroleerd door een restaurator. In dit geval was dat Liesbeth Abraham. Ze kwam naar me toe en zei: ‘Judith, je moet echt even komen kijken’. Toen wees ze me op de tatoeage.
‘Wij hebben allebei veel ervaring met 17de-eeuwse schilderijen, maar dit hadden we nog nooit gezien. We hebben Henk Schiffmacher, tatoeëerder en groot kenner van de geschiedenis van tatoeages, erbij gehaald en die zei dat het heel bijzonder was: zo’n vroege tatoeage op een West-Europees schilderij had hij nog nooit gezien.’
Wie zien we op het schilderij?
‘De oppercommissarissen van de walen vormden een bestuurscollege dat over de havens van Amsterdam ging. We zien dus die vier commissarissen, de havenmeester met zijn knecht en de baas van de havenpolitie.
‘In Amsterdam heb je een hele traditie van colleges van regenten en bestuurders die zich lieten portretteren. In dit geval hielden de commissarissen van de walen kantoor in de Schreierstoren. Voor die locatie hadden ze opdracht gegeven aan een schilder, waarschijnlijk was dat Wallerant Vaillant, om een portret van hen te maken.
‘De tweede man van links, de man met de tatoeage, heet Wessel Smits. Hij was absoluut de rijkste van de vier. Als je naar het schilderij kijkt, zie je dat hij het meeste licht vangt. Het is blijkbaar dus ook de belangrijkste man. Hij lijkt zijn tatoeage echt te tonen: zijn mouw is een beetje omhooggetrokken.’
Waarom is dit zo bijzonder?
‘In 17de-eeuws Amsterdam kwamen tatoeages niet voor. Misschien bij zeelui, maar ook eigenlijk nauwelijks. We weten wel dat er in de Oost al wel werd getatoeëerd door de lokale bevolking. Het zou kunnen dat Wessel Smits daar is geweest voordat hij commissaris werd, maar dat weten we niet. Het zou ook zomaar kunnen dat er in Amsterdam iemand in een kroeg tatoeages aan het zetten was. Maar het blijft wel heel uitzonderlijk, omdat het in het christelijke geloof volgens de Bijbel niet mocht.
‘Daarom is het ook bijzonder dat hij het hier laat zien, terwijl hij samen met zijn medebestuurders wordt geportretteerd. Die vonden het kennelijk geen probleem. Misschien is hij er trots op, of hij wil er iets mee vertellen. Maar wat, dat weten we niet.’
Wat voor tatoeage is het?
‘Wij denken dat het een komeet is. Maar dit is een hypothese. In november 1618 verscheen er een felle komeet aan de hemel die daar bleef staan tot januari 1619.
‘Moet je voorstellen dat er de hele tijd een komeet aan de hemel staat. Ze dachten echt dat de hele wereld ten onder ging, dat dit een godsteken was.
‘We weten niet wanneer Wessel Smits exact geboren is, maar we weten wel wanneer hij getrouwd is. Dat was in 1644, en toen was hij 25. Dus hij moet geboren zijn tussen januari 1618 en eind januari 1619. Het zou dus kunnen dat deze komeet aan de hemel stond toen hij geboren werd.
‘Smits vader overleed toen Wessel 8 jaar oud was. Zijn moeder hertrouwde met Philibert Vernatti. Vernatti was een avonturier en verkeerde in kringen met geleerde mensen. Bijvoorbeeld Isaac Beeckman, die veel onderzoek deed naar meteorologie, hoewel dat vak toen nog niet als zodanig bestond, en de dichter Jacob Cats. Cats had destijds een pamflet over die komeet geschreven. Hij schrijft daarin dat men niet bang hoeft te zijn voor de komeet.
‘Het zou dus goed kunnen dat Wessel Smits van zijn stiefvader en de mensen om hem heen heeft gehoord: ‘O, maar jij bent bijzonder, want jij bent geboren toen die komeet aan de hemel stond.’ Maar goed, het blijft hypothetisch.’
Het schilderij is vanaf 24/11 in Huis Willet-Holthuysen in Amsterdam te bezichtigen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant