Donderdag bespraken de formerende partijen D66 en CDA het buitenlands beleid. Rob Jetten en Henri Bontenbal kunnen op dat vlak zonder veel pijn zowel naar links als naar rechts, maar het wordt ingewikkeld als JA21 ook aan tafel komt.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Op het eerste gezicht liggen er in het buitenland geen al te grote obstakels. Zeker niet inzake de belangrijkste onderwerpen van dit moment: de breed gedeelde noodzaak de defensie-investeringen fors en structureel op te schroeven, en de Russische oorlog tegen Oekraïne.
Wat het eerste betreft: in de plannen van GroenLinks-PvdA tot en met JA21 is geld gereserveerd om de komende kabinetsperiode veel meer aan defensie uit te geven, zodat het mogelijk is in 2035 het binnen de Navo afgesproken niveau van 3,5 procent van het bbp (plus 1,5 procent aan ‘infrastructuur’) te halen.
Als enige van deze partijen laat GroenLinks-PvdA deze investeringen in 2030 ophouden, wat op grote kritiek van andere middenpartijen stuitte: alsof je je inschrijft voor een marathon maar aankondigt alleen de eerste helft uit te lopen, om vervolgens te kijken hoe de andere renners het doen alvorens plannen te maken over de rest van de duurloop. Daar zullen de rood-groenen in een mogelijk nieuw kabinet dus niet mee wegkomen.
Over het andere kernpunt, steun aan Oekraïne, bestaat in Nederland nog steeds een brede consensus dat die op alle vlakken (militair, politiek, financieel) moet worden voortgezet, zolang als nodig. Sterker, het zijn de nu formerende partijen CDA en D66 die zich zorgen maken of het demissionaire kabinet van VVD-BBB op dit moment wel genoeg doet.
Derk Boswijk (CDA) is er niet gerust op. Hij zegt dat er voor 2026 nog altijd een ‘gat’ van 2 miljard euro in de militaire hulp aan Oekraïne zit. Dat is geld dat was bestemd voor steun in 2026, maar dit jaar al is uitgegeven (‘naar voren gehaald’) en niet is aangevuld in de begroting voor volgend jaar.
Volgens Boswijk brengt dit de Nederlandse investeringen in de Oekraïense defensie-industrie in gevaar – op een cruciaal moment in de oorlog. Demissionair minister van Buitenlandse Zaken David van Weel (VVD) kon die zorgen deze week niet wegnemen, tot spijt van ook D66 en GroenLinks-PvdA. Zij willen eveneens dat het tekort snel wordt aangevuld.
Afgaand op de felle debatten van het afgelopen jaar, zou Israël in theorie wél een splijtzwam kunnen zijn in de formatie. Hier stond de VVD vaak tegenover GroenLinks-PvdA en een steeds kritischer CDA.
Ook D66 nam zeer kritische standpunten in over de regering-Netanyahu, waarmee het veel dichter bij GroenLinks-PvdA stond dan bij de VVD. Al steunden de democraten niet het rood-groene voorstel om Israël tijdelijk onderdelen te onthouden van het Iron Dome-systeem, waarmee dat land zich verdedigt tegen inkomende raketten.
Maar in de nacht dat het kabinet-Schoof voor de tweede keer viel, stemden GroenLinks-PvdA en D66 voor een reeks moties tegen Israël: om het belastingverdrag met het land op te zeggen, alle leden van het kabinet-Netanyahu tot personae non gratae te verklaren, geen nieuwe wapenorders te plaatsen bij de Israëlische defensie-industrie, een wapenembargo af te kondigen, ongeclausuleerd de Palestijnse staat te erkennen, en te pleiten in EU-verband voor een ‘economisch embargo’ tegen Israël (met uitzondering van humanitaire hulp, voedsel en medische goederen).
Het zou interessant geweest zijn te zien in hoeverre Rob Jetten als premier in staat zou zijn geweest deze houding jegens Israël te handhaven, maar hij is min of meer gered door de geopolitieke gong: met het door de Amerikaanse president Donald Trump gesloten Gaza-akkoord is er een nieuwe situatie ontstaan, waardoor de neuzen in het politieke midden weer vaker in dezelfde richting wijzen.
De basisstandpunten – de tweestatenoplossing, ontwapening van Hamas, spoedige hervatting van volledige hulpverlening aan Gaza en blijvende druk op Israël (ook vanwege de situatie op de Westoever) – zijn bij de middenpartijen min of meer hetzelfde.
Dus kan de discussie zich richten op de nadere invulling, zoals directe erkenning van een Palestijnse staat (D66, GroenLinks-PvdA) of alleen onder voorwaarden (CDA, met iets verder in die bus ook de VVD).
D66 en CDA kunnen in het buitenland dus zonder veel pijn zowel links als rechts afslaan in de formatie. Hetzelfde geldt in theorie (want de VVD wil dat niet) voor een grote coalitie met GroenLinks-PvdA en VVD. Ook over ontwikkelingssamenwerking (licht herstel) komen ze er wel uit. Hier is de VVD het buitenbeentje, met voorstellen het budget verder uit te kleden.
De complicatie doet zich pas voor bij een coalitie over rechts, als ook JA21 moet aansluiten. De Europese paragrafen van de verkiezingsprogramma’s van D66 en JA21 staan diametraal tegenover elkaar. Ter illustratie: D66 is voor ‘snellere toetreding’ van Oekraïne tot de EU, verdubbeling van de Europese begroting en een slordige 800 miljard aan extra Europese investeringen, te financieren uit ‘gezamenlijke leningen’.
Dat zijn diezelfde eurobonds als waar JA21 faliekant tegen is, net zoals de partij tegen Oekraïens lidmaatschap van de EU of de Navo is. Dit soort geopolitieke discussies waren ooit theoretische exercities, maar zijn door de grote oorlog in Oekraïne van centraal belang geworden.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant