Dusan Kovacevic | directeur muziekfestival Exit Exit, een van de grootste muziekfestivals van Europa, verlaat na 25 jaar de Servische stad Novi Sad. Het festival ligt op ramkoers met de regering van president Vucic.
Bezoekers tijdens een concert op festival Exit in Novi Sad, 14 juli 2025.
Dusan Kovacevic had nooit verwacht dat zijn succesvolle muziekfestival Exit ooit de Servische stad Novi Sad zou verlaten. Hij was een van de studenten en oprichters van het dancefestival 25 jaar geleden en heeft dit jaar, als directeur van het meerdaagse festival, moeten besluiten te stoppen met Exit in Novi Sad. Intrekking van subsidies en druk vanuit de regering van president Aleksandar Vucic leidden tot dat besluit.
Exit is met jaarlijks ruim tweehonderdduizend bezoekers een van de grootste Europese muziekfestivals. Het festival, dat ooit begon als studentenprotest tegen het dictatoriale bewind van de Servische president Slobodan Milosevic, zal volgend jaar in verschillende steden in het buitenland plaatsvinden. Zo doet het in 2026 onder meer Egypte, India en Kroatië aan. Na vijfentwintig jaar gaat het festival in ballingschap. „We komen pas terug in Novi Sad als de vrijheid terugkeert in Servië”, zegt directeur Kovacevic aan de telefoon vanuit Novi Sad.
De aanleiding voor het vertrek van Exit uit Novi Sad zijn de aanhoudende protesten tegen de regering van president Vucic. Die protesten begonnen vorig jaar nadat een net gerenoveerde luifel van het treinstation in Novi Sad instortte. Die ramp kostte zestien mensen het leven. De ingestorte luifel staat volgens de demonstranten symbool voor de corruptie en vriendjespolitiek van het Vucic-regime, dat sinds 2014 aan de macht is.
Exit sprak het afgelopen jaar zijn steun uit voor de demonstranten. Het festival gaf de door studenten geleide protesten een podium tijdens de editie van 2025 en steunde hen met voedsel en slaapgerei tijdens de bezetting van universiteiten. De overheid deed moeilijk over de vergunningverlening van het festival. „Die kwam pas twee dagen voor de start van de editie in 2025”, vertelt Kovacevic. Daarna werd de subsidie voor volgend jaar ingetrokken. „Dat gaat om ongeveer 1,5 miljoen euro, zo’n 20 procent van ons totale budget”, aldus de directeur.
Dusan Kovacevic, mede-oprichter van Exit, juli 2025.
En daar bleef het niet bij. „Sponsors werden gedwongen te stoppen, persoonsleden werden bedreigd en ik kreeg direct vanuit de veiligheidsdiensten te horen dat ze zich tegen mij zouden keren als we de studenten zouden blijven steunen”, beweert Kovacevic. „Om toch te blijven bestaan hebben we besloten om een wereldwijde tournee te beginnen.”
Volgens Kovacevic is er alleen nog een levensvatbare cultuursector in Servië voor de mensen die het regime steunen. „Zij die loyaal zijn aan de overheid, kunnen blijven werken”, zegt Kovacevic. Het afgelopen jaar kregen meer festivals te maken met subsidie-intrekkingen en ontstond er grote ophef in het land nadat de nationalistische filmmaker Dragoslav Bokan tot voorzitter van de raad van bestuur van het prestigieuze Nationaal Theater in Belgrado werd benoemd. Hoewel Bokan zelf ontkent, wordt hij beschuldigd van ernstige oorlogsmisdaden als lid van een Servische paramilitaire groepering tijdens de Joegoslavische oorlogen.
„Het is ongelooflijk dat we zo’n situatie hebben in 2025 in Europa – voor de culturele sector is het nu erger dan onder het bewind van Milosevic”, zegt Kovacevic. „De vrije cultuursector wordt uitgewist.”
Exit begon als reactie op het dictatoriale bewind van Milosevic in de periode dat het voormalige Joegoslavië verscheurd werd door oorlogen (1991-2001). „We wilden dat de dictatuur en de oorlogen zouden stoppen”, vertelt Bojan Boskovic, voormalig directeur (2000-2012) en een van de oprichters van Exit, telefonisch. Nadat studenten uit de bezette Universiteit van Novi Sad werden gezet, besloten ze een cultureel festival te organiseren.
Het was een tijd waarin cultuur gepolitiseerd werd, vertelt Boskovic. „Mensen die tegen het regime waren, luisterden westerse muziek. En de aanhangers van het regime hadden hun eigen genre: turbofolk.” Slavische popmuziek waarin de oorlog vaak werd verheerlijkt. Exit werd een plek voor dissidenten, activisten en eigenlijk iedereen die tegen het regime was. In de jaren erna werd het dé plek waar Serviërs voor het eerst live kennis konden maken met westerse muziek. Ook werden belangrijke maatschappelijke kwesties aangekaart, zoals lhbti-rechten en de genocide in Srebrenica.
Stoelen met de namen van de zestien slachtoffers van de stationsramp in Novi Sad op 1 november 2024, bij het festivalterrein.
Protest bij het vierdaagse muziekfestival, juli 2025. Door het wegvallen van subsidies en partners ziet de organisatie zich gedwongen het festival te verplaatsen naar het buitenland.
Boskovic stopte met zijn team in 2012, toen SNS – de partij waarvan Vucic twee jaar later de leiding overnam – de verkiezingen won. „Het was duidelijk dat dezelfde soort politici, waartegen we streden in 2000 als studenten, weer aan de macht kwamen. Servië werd weer autocratischer en dat zou het einde betekenen van onze maatschappijkritiek.” Exit bleef bestaan onder leiding van Kovacevic, maar kreeg een commerciëler en minder activistisch karakter.
Voormalig directeur Boskovic is sindsdien kritisch op de leiding van Exit, die hij verwijt te veel mee te buigen met het regime. „Het is alsof Exit op twee stoelen tegelijkertijd wilde zitten, maar die stoelen werden uit elkaar getrokken”, zegt Boskovic. „Exit stopte niet met het festival op het moment dat studenten in elkaar geslagen werden, maar pas toen de subsidie ingetrokken werd.”
Kovacevic kent de kritiek dat hij met zijn team te dichtbij de regering zou staan, maar verwerpt die. „Het is gewoonweg onmogelijk om een festival met de omvang van Exit te organiseren zonder samenwerking met nationale en lokale overheden”, zegt Kovacevic. „Maar we hebben de studenten gesteund. En als we voor de politieke druk waren gebogen, dan hadden ze onze subsidie niet ingetrokken.”
Boskovic is dan ook blij „dat het huwelijk eindelijk verbroken” is tussen Exit en de regering. „Exit was altijd een aanjager van maatschappelijke verandering”, zegt Boskovic. „En eindelijk is er een confrontatie tussen Exit en het regime.”
Opening van Exit, 10 juli 2025. Bezoekers nemen deel aan de zestien minuten stilte ter herdenking van de zestien slachtoffers van de stationsramp in Novi Sad op 1 november 2024.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC