Het vervolg op Wicked draait nu in de bioscoop, en daarmee is de Slechte Heks van het Westen terug. Is zij echt een ‘slechte heks’ of is zij een activististische heks?
‘Goed nieuws!’, jubelen de Munchkins. ‘Ze is dood!’
Het Land van Oz juicht. Dorothy uit Kansas heeft de Slechte Heks van het Westen vermoord. Op het plein in Munchkinland wordt een houten replica van de heks onder zang en dans ceremonieel in de hens gestoken.
In de proloog van de filmhit Wicked (2024) zien we wat er gebeurde in de nasleep van The Wizard of Oz (1939). Het kwaad is overwonnen en het goede heeft gezegevierd.
Maar was die groene heks wel echt zo kwaadaardig als iedereen denkt?
Reputaties veranderen continu. In deze rubriek kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
De heks is zo’n beetje per definitie de slechterik. Van de heksenvervolging in Salem via griezelige sprookjesfiguren tot Marvelpersonages als de Scarlet Witch: de heks representeert in elke tijd opnieuw het type vrouw dat buiten de norm valt, de vrouw die mensen niet kunnen duiden. Wicked legt met een nieuwe interpretatie van de heks een hedendaagse angst bloot: de angst voor de activistische vrouw.
In Wicked heet de Slechte Heks van het Westen Elphaba. Ze is de enige groene persoon in het Land van Oz en wordt vanaf haar geboorte bespot. Dat doet denken aan het klassieke superschurken-oorsprongsverhaal, waarin iemand wordt gepest als kind, radicaliseert en vervolgens een reeks door trauma gevoede misdaden pleegt.
Maar dat is hier niet het geval. Volgens de makers van Wicked is de slechte reputatie van Elphaba gebaseerd op leugens en propaganda.
Daarmee sluit Elphaba aan in het rijtje van klassieke slechteriken die hun reputaties onlangs aanzienlijk hebben weten te verbeteren door de tragische protagonist te zijn van hun eigen film.
Neem Maleficent, de boze fee uit Doornroosje. In het klassieke sprookje geldt zij als heks, een alleenstaande, angstaanjagende kluizenaar die aan de rand van de samenleving woont. Ook in de Disneyverfilming uit 1959 wordt ze nog als schurk neergezet. Maar in 2014 was de wereld klaar om haar kant van het verhaal te horen. In de film Malificent blijkt ze in werkelijkheid zorgzaam en liefdevol, en zelf slachtoffer van verschrikkelijk onrecht.
Of neem Cruella de Vil. Ging ze in 101 Dalmatiërs (1961) nu echt die puppy’s vermoorden voor een jas? Ja, Cruella is luidruchtig, eigenwijs en dominant. Maar in Cruella (2021) zagen we dat deze vermeende schurk en puppymoordenaar in werkelijkheid een activist is. Ja, haar anarchistische acties verstoren de gevestigde orde, maar we leren in haar eigen film dat ze daar een goede reden voor heeft.
Slechteriken? Nee, deze vrouwen waren slachtoffer van slechte pr.
De Slechte Heks van het Westen dook in 1900 voor het eerst op in het boek De Tovenaar van Oz, van L. Frank Baum. Daarin wordt ze omschreven als een oude, afzichtelijke vrouw.
In de welbekende verfilming uit 1939 krijgt ze een net wat opvallendere gedaante: dankzij de toen revolutionaire technicolor-techniek kreeg ze voor het eerst haar iconische, groene huidskleur. Met haar zwarte jurk, puntmuts, lange nagels en schelle lach werd ze de klassieke verschijning die we zo vaak associëren met heksen.
Dorothy, haar tegenpool, belichaamt daarentegen schoonheid en goedheid met haar blauw-witte jurk, perfecte vlechtjes en opgewekte karakter. Technicolor of niet, goed en kwaad is in deze film nog zwart-wit.
Maar toen nam Gregory Maguire het stokje over. Het boek Wicked – Over het leven van de Slechte Heks van het Westen (1995) is een prequel en hervertelling van het originele verhaal vanuit een ander perspectief: dat van de groene heks Elphaba.
Bij Maguire is Elphaba helemaal niet slecht. Ze is onschuldig en bovenal gepassioneerd over het welzijn van gemarginaliseerde groepen, een kruising tussen de zorgzame Maleficent en de activistische Cruella.
Er heerst politieke onrust in het Land van Oz. De dieren, die in Oz kunnen praten en functioneren als normale burgers, worden systematisch onderdrukt. De tovenaar bombardeert ze tot zondebok voor alles wat er misgaat in het land, hij wil hun rechten intrekken en hun spraakvermogen afnemen.
In de eerste Wicked-film zien we al hoe Elphaba zich bekommert om het lot van de dieren wanneer ze een gekooid welpje helpt ontsnappen. In het tweede deel, Wicked: For Good, sinds deze week in de bios, haalt ze soortgelijke acties uit om dieren te redden. In de geest van Extinction Rebellion verstoort ze de openbare orde omwille van een groter doel. Maar haar daden worden door tegenstanders als ontregelend en gevaarlijk geframed: ‘Dit is het werk van de Slechte Heks!’ Op spandoeken staat: ‘Pas op voor de Slechte Heks!’
Wat zou Wilders op X schrijven als een mysterieuze vrouw de deuren van een Nederlandse batterijstal zou openbreken? We weten dat antwoord wel. Hij gebruikte de term al vaker. Heks.
In wezen verschilt Elphaba niet zoveel van de activisten in onze wereld. De Extinction Rebellion-demonstranten die afgelopen maand de A12 blokkeerden werden uitgemaakt voor hooligans en als criminelen opgepakt. De bemanningsleden van de met hulpmiddelen bepakte Gaza-vloot werden hardhandig door de Israëlische autoriteiten ingerekend.
Onder hen ook Greta Thunberg, de jonge vrouwelijke activist die inmiddels talloze keren als heks op de socialemediabrandstapel is verketterd.
Vaak wordt het verstoren van de openbare orde gezien als een groter kwaad dan het kwaad dat activisten willen bestrijden. De heks in de 21ste eeuw is zelden eng en zelden gevaarlijk. Ze is een warmbloedige activist die de status quo uitdaagt en soms doorbreekt. We hoeven vrouwen als Elphaba niet te vrezen, we moeten ze respecteren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant