Op zijn dagelijkse fietstocht naar de lagere tuinbouwschool, van Sloten naar Aalsmeer, had Jan Bart ook best rechtdoor gekund. Dagelijks drie kilometer langs akkers en dan linksaf nog eens twee. Maar liever stak hij schuin door langs Rijk, een levendig dorpje van zo’n driehonderd zielen met winkels, negentig woningen, een school en een kerk. „Dat was net even wat leuker fietsen.”
Maar op een dag, weet hij nog, was de weg afgezet en sindsdien moest hij wel rechtdoor. Bart (83), zittend aan koffietafel van het dorpshuis in Rijsenhout, ziet de afbraak van het dorp nóg voor zich. „Graafmachines. Kiepwagens. Bulldozers. Sloopkogels. Die sloegen zo de huizen kapot. Dat zie je nu alleen nog in films.” En daarna het asfalt. Drie en een halve kilometer, voor de aanleg van de Kaagbaan.
Hoe ontmantel je een gemeenschap? Dat vragen velen zich af nu het Noord-Brabantse Moerdijk moet wijken voor een energieknooppunt. Maar misschien kan het antwoord ook wel zijn: niet. Want zou je niet, nu er volgens politici toch extra steden nodig zijn, de gemeenschap van Moerdijk gewoon kunnen overhevelen, desnoods deels, zoals in 1960 geschiedde met het – door Schiphol opgeslokte – dorpje Rijk?
„Hier om de hoek, in de Blauwe Beugelstraat” – Bart staat op van de koffietafel en wijst naar buiten – „daar zijn er veel komen wonen”. Een hele straat vol Rijkenaren, in gloednieuwe jaren-60-doorzonwoningen.
Rijsenhout, nu een kassendorp in de Haarlemmermeerpolder met ruim vierduizend inwoners, was in de jaren 50 nog een bescheiden buurtschap van landarbeiders, Aalsmeerderbuurt-Zuid geheten. Die zullen hun ogen hebben uitgekeken toen die nieuwelingen uit Rijk – zo’n 40 procent trok hierheen – arriveerden. Want ze namen ook hun kerk mee. En hun school. Hun winkels. En opeens was het buurtschap geen lintdorpje meer, langs het kanaal, maar een dorp met een centraal dorpsplein. En later een voetbalclub. Een ijsbaan. Een zwembad.
En in gezamenlijkheid kozen de bewoners voor hun dorp gelijk een nieuwe naam: Rijsenhout. „Sinds 1960”, staat op de vlag. Een hechte gemeenschap, nog altijd, met volgens de gemeente het hoogste aandeel vrijwilligers van de hele Haarlemmermeer. Zo is ook Bart voorzitter geweest van de buurtvereniging, Door Eendracht Sterk, en in het dorpshuis is het ook vandaag een komen en gaan van clubjes.
Van enige weemoed naar Rijk, zegt Bart, heeft hij onder dorpsgenoten nooit iets gemerkt. Zelf verhuisde-ie in 1964 van Sloten naar Rijsenhout om zich te vestigen als orchideeënkweker. Hij had hier een kassenbedrijf en werkte daarnaast als vrijwilliger bij de brandweer, net als zijn zoon. Al zijn hele leven woont hij onder de vliegtuigen, maar eerlijk? „Het interesseert me niks.” Sterker, zo’n zware vrachtjumbojet laag over je huis… en dan de dakpannen die liggen te rammelen… Zijn ogen lichten op: „Schitterend!”
Toegegeven, Moerdijk is met 1.100 inwoners wel een stukje groter dan Rijk ooit is geweest. En de Rijkenaren zijn slechts zes kilometer verplaatst. Bovendien was er – anders dan in Moerdijk – na aanvankelijk verzet onder een deel van de Rijkenaren ook wel begrip voor de sloop, omdat ze zelf in de industrie werkten – Fokker, KLM – die hen verzwolg. Maar toch even bedenken: is er ook vlakbij Moerdijk niet ergens nog een buurtschapje met wat ruimte, dat wel een impuls kan gebruiken?
Freek Schravesande doet elke donderdag ergens vanuit Nederland verslag
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC