Unieke vondst Het Amsterdam Museum ontdekte op een groepsportret in de eigen collectie de tatoeage van een komeet; een centraal motief dat toch nooit iemand was opgevallen.
Wallerant Vaillant (toegeschreven aan), De oppercommissarissen der Walen, 1674.
Bij een routinecontrole van een 17de-eeuws groepsportret in de eigen collectie ontdekte het Amsterdam Museum onlangs een hoogst ongebruikelijke tatoeage. Het schilderij dat zich doorgaans in depot bevindt, is omstreeks 1674 in Amsterdam gemaakt en wordt toegeschreven aan Wallerant Vaillant (1623-1677). Tijdens het opstellen van een conditierapport van het werk zag schilderijenrestaurator Liesbeth Abraham op de binnenkant van de linker pols van een van de vier heren zittend rondom een tafel, een grijsblauwe tekening van een achtpuntige ster met een staart. Door het armgebaar van de man kruipt niet alleen zijn mouw omhoog waardoor de tatoeage zichtbaar wordt, maar komt die ook midden in de compositie te staan.
Uit een tijd waarin het dragen van een tatoeage onder notabelen als ongepast werd beschouwd, is het opvallend er een zo open en bloot aan te treffen bij iemand uit de maatschappelijke bovenlaag van de Republiek der Nederlanden. Misschien nog wel merkwaardiger is dat het motief tot dusverre niemand ooit lijkt te zijn opgevallen, hoewel het schilderij toch de respectabele afmetingen van zo’n twee bij drie meter heeft, en het al sinds de 18de eeuw behoort tot de kunstcollectie van de stad Amsterdam.
Judith van Gent, hoofd collecties en onderzoek van het Amsterdam Museum, benadrukt de uitzonderlijkheid van deze tatoeage en vooral ook de prominente plaats die zij inneemt; de Amsterdamse meestertatoeëerder en kenner van de geschiedenis van het genre Henk Schiffmacher spreekt onomwonden van een ‘wereldvondst’. Samen lichten ze hun gedachten toe over de vraag naar de achtergrond van het motief.
Wallerant Vaillant (toegeschreven aan), detail van De oppercommissarissen der Walen, 1674.
Tegenwoordig kijkt niemand meer op van een tattoo meer of minder. Tot nog niet eens zo heel lang geleden lag dat, althans in de westerse wereld, anders. Volgens Schiffmacher werden tatoeages vanouds geassocieerd met een teveel aan tijd en de bijbehorende verveling: het waren bij uitstek zeelui op reis, soldaten in kampementen of langgestraften in gevangenissen die tattoos lieten zetten. Hardwerkende, fatsoenlijke burgers lieten zich er niet mee in, of het moesten katholieke pelgrims zijn die door permanente huidversieringen bewezen een reis te hebben voltooid naar een verre heilige plaats zoals Jeruzalem. Als je in de portretschilderkunst van de 17de eeuw al tatoeages tegenkomt, sieren die dan ook de armen van zulke bedevaartgangers.
De context van het schilderij van Vaillant is heel anders. Het is een groepsportret van de ‘Oppercommissarissen der Walen’, een belangrijk college van het stedelijk bestuur van Amsterdam dat toezicht hield op de binnenhavens grenzend aan het IJ. De getatoeëerde figuur blijkt de welgestelde koopman Wessel Smits (1618/1619-1680) te zijn. Met kennersblik stelt Schiffmacher vast dat de tatoeage, te oordelen naar de verkleuring, niet recent was gezet en dat de geportretteerde er al zeker zo’n 25 jaar mee rondliep. Over hem heeft Judith van Gent daarnaast interessante biografische gegevens gevonden. Smits blijkt te zijn opgegroeid in een gezin dat zich bewoog in intellectuele en literaire kringen. Zo was zijn stiefvader, Philibert Vernatti, bekend met de dichter Jacob Cats en de natuurkundige en astronoom Isaac Beeckman. Vernatti zelf had zakelijke belangen in Engeland en misschien heeft de jonge Wessel op die manier reiservaring opgedaan. Wie weet is zijn tatoeage zelfs daar gemaakt.
De tatoeage toont een ster met een staart. Nader onderzoek wijst uit dat Smits, van wie zeker is dat hij is geboren in 1618 of 1619, heel goed het levenslicht kan hebben gezien in de periode tussen november 1618 en januari 1619, waarin een felle komeet aan de Hollandse hemel te zien was. Het kosmische verschijnsel werd door sommigen beschouwd als een goddelijke waarschuwing. In een poging die angst te temperen publiceerde Jacob Cats er een pamflet over. In prenten en metalen penningen werd de komeet destijds voorgesteld als een puntige ster met een lange staart.
Titelpagina van het pamflet van Jacob Cats Aenmerckinghe op de tegenwoordige steert-sterre, Middelburg 1618-1619. Prent door François Schillemans naar ontwerp van Adriaan van de Venne.
Duitsland, 17de eeuw, Penning met aan de voorzijde de komeet.
Precies zo’n soort vallende ster droeg Wessel Smits op zijn pols. Al was de tekening niet heel verfijnd, misschien verwees die toch naar een bijzonder geboortegesternte dat Smits dan duidelijk niet als teken van de toorn des Heren zal hebben beschouwd. Blijkbaar kende hij er zo veel waarde aan toe dat hij zijn zeldzame tatoeage centraal in het professionele groepsportret liet opnemen. Overigens lijkt een staartster in de tattoowereld nog altijd geen veelvoorkomend motief, al kent Schiffmacher er een mooi recent voorbeeld van, op de linker onderarm van ex-Beatlesdrummer Ringo Starr.
Vanaf 25/11 is het schilderij van Vaillant te zien in een kleine presentatie in Huis Willet-Holthuysen in Amsterdam (info: amsterdammuseum.nl). In december verschijnt een uitvoeriger studie door Liesbeth Abraham en Judith van Gent in het tijdschrift Ons Amsterdam.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC