De eerste beslissing die de nieuwgekozen Tweede Kamer moet nemen, gaat dinsdag over zichzelf: wie krijgt de komende jaren de voorzittershamer in handen? Zittend voorzitter Martin Bosma (PVV) krijgt concurrentie van Thom van Campen (VVD) en Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA). De uitkomst laat zich lastig voorspellen.
is chef van de politieke redactie.
Honderdvijftig Tweede Kamerleden lopen vanmiddag een voor een plechtig naar het ‘stembureau’ in het midden van hun vergaderzaal: stembriefje in de hand, met daarop de naam van de man die zij het liefst in de voorzittersstoel zien zitten. Het is een ritueel dat zich ook bij andere stemmingen kan voordoen, maar in de praktijk alleen is weggelegd voor de voorzittersverkiezing. De geheime stemming leidt niet zelden tot verrassende uitkomsten.
Vroeger werd het gewoon geregeld. Er waren een paar grote fracties in de Tweede Kamer en die verdeelden onderling de functies op het Binnenhof. Het was vaak een praktisch smeermiddel om de onderlinge verhoudingen goed te houden. Verdeel en heers.
De man die dat patroon doorbrak was VVD’er Frans Weisglas, in 2002. Op de golven van de Fortuyn-revolte stelde hij zichzelf kandidaat. Tegen de zin in van zijn partij, die oud-minister Annemarie Jorritsma al naar voren had geschoven. Maar Weisglas voelde de opstandige stemming in de Kamer goed aan: veel fracties wilden hier nou eens een echte, open verkiezing van maken. Weisglas won.
Sindsdien ligt het veld open. Ieder Kamerlid kan zich kandideren, ieder Kamerlid kan winnen. Dat betekent niet dat er geen strategische politieke afwegingen meer worden gemaakt.
Veel fracties beraden zich vooraf wel over hun keuze. De verkiezing vindt immers altijd plaats op het moment dat ook de kabinetsformatie net is begonnen. In 2021, bijvoorbeeld, waren er duidelijke signalen dat D66-kandidaat Vera Bergkamp haar overwinning te danken had aan de stemmen van VVD en CDA, de partijen die D66 op dat moment nodig hadden voor de vorming van een kabinet.
Hoe dat destijds precies verliep werd nooit duidelijk, want de stemming is schriftelijk en geheim. Uiteindelijk kan elk Kamerlid helemaal zelf beslissen. De verkiezingsuitslag speelt daarbij voor velen ook een rol. In 2021, toen PVV’er Martin Bosma ook al kandidaat was, viel hij in de eerste ronde kansloos af met slechts 27 stemmen. Twee jaar later, na Wilders’ eclatante verkiezingszege, trok hij alsnog aan het langste eind.
Over hoe dat vandaag zal gaan, valt vooraf weinig te zeggen. Geen van de drie kandidaten is lid van een partij die nu al de doorslag moet geven in de formatie. Van der Lee (61) brengt veel ervaring mee – hij is ondervoorzitter en al acht jaar lid van het presidium – maar heeft wel de handicap dat hij tot de linkerflank van de Kamer behoort. Die flank heeft bepaald niet de overhand.
Zittend voorzitter Bosma heeft nog meer ervaring en wordt tamelijk breed gewaardeerd om de ontspannen wijze waarop hij doorgaans de grote debatten leidt. Voor een deel van de Kamer gelden echter nog steeds de bezwaren die in 2023 ook al golden: zij vinden het hoogst ongepast dat de volksvertegenwoordiging wordt geleid – en naar buiten toe gerepresenteerd – door iemand die de excuses voor het slavernijverleden wil intrekken en die een partij vertegenwoordigt die tot aan de Hoge Raad is veroordeeld wegens ‘onnodig grievende uitlatingen die de grondbeginselen van de rechtsstaat overschrijden’.
Daar zouden de kansen kunnen liggen van Thom van Campen. Hij is pas 35 jaar en pas vierenhalf jaar Kamerlid. Voor veel Kamerleden zal dat gelden als iets te weinig senioriteit, maar in het stemproces kan hij toch zomaar komen bovendrijven.
Nadat de drie kandidaten zichzelf dinsdag hebben gepresenteerd, stemt de Kamer immers in rondes. De kandidaat met de minste stemmen in de eerste ronde valt af. Van Campen zal hopen dat dat Van der Lee wordt en dat hij daarna de stemmen krijgt van zijn eigen VVD-fractiegenoten en van iedereen op de linkerflank die in elk geval niet door wil met Bosma.
Rond 16.30 uur is de uitslag bekend.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant