De Amazone speelt een glansrol op de klimaattop in Belém. Maar het bos der bossen is tegelijkertijd kwetsbaarder dan ooit, zien experts van binnen en buiten het gebied. Dat wordt ook duidelijk vanuit de lucht, constateert NU.nl in Brazilië.
Wie een indruk wil krijgen van het oppervlak van de Amazone, moet het eigenlijk met eigen ogen zien. Daarom stapte NU.nl in het vliegtuigje van Greenpeace Brazilië. De schaal van het bioom is immens; 'bos' dekt de lading niet. Na vier uur vliegen hebben we slechts een minuscuul puntje op de kaart gezien. Het Amazoneregenwoud strekt zich uit over negen landen in Zuid-Amerika.
Zo'n 200 kilometer van Belém vliegen we over inheems land. Het woud heeft een fonkelende kleur groen. Hier en daar ligt een klein dorp of vaart een bootje over de kronkelende rivier. "Deze gemeenschappen leven van het bos, zonder het te vernietigen", zegt bossenexpert Romulo Batista aan boord. Tegelijkertijd staan ze al decennialang onder druk van externe dreigingen.
Wat die dreigingen precies zijn, wijst hij even later aan. Waar het inheemse territorium ophoudt, veranderen de kleuren in rap tempo van groen naar bruin. We vliegen over gigantische dorre akkers: pas geoogste sojaplantages. Op andere velden grazen kuddes vee. Daarna doemen juist weer kilometerslange plantages op met een monocultuur van palmbomen.
Batista wijst ook op mijnbouw in het gebied. De rivieren rondom het kaalgeslagen land kleuren onnatuurlijk geel en groen. Het water is vervuild met chemicaliën zoals natriumcyanide, gebruikt om goud uit erts te halen. De giftige stof kan ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken. En hij vernietigt complete ecosystemen.
Brazilië is het land van de Amazone, maar is ook de zesde grootste uitstoter ter wereld. Niet door wat er uit de schoorstenen komt, maar door het vele bos dat wordt omgehakt en afgebrand. Bomen die verdwijnen kunnen geen CO2 meer opnemen, waardoor ontbossing volgens internationale afspraken ook geldt als 'uitstoot' door gewijzigd landgebruik.
In Brazilië ruimen bossen op grote schaal het veld voor akkers of veeteelt. De ontbossing in het gebied wordt vooral gelinkt aan sojaproductie voor veevoer, vleesexport, palmolie, (illegale) mijnbouw en houtproductie.
Die activiteiten gooien het ecosysteem overhoop en dat heeft impact op het wereldwijde klimaatsysteem, vertelt Wouter Peters. Hij is hoogleraar koolstofkringloop aan de Wageningen University & Research (WUR). Bossen zijn extreem belangrijk in de opname van CO2 uit de atmosfeer. Maar in 2024, dat hij het "rampjaar voor het klimaat" noemt, zagen wetenschappers de opname door bomen en bossen dalen.
Het Amazonegebied - een extreem belangrijke 'koolstofput' - was droger dan ooit door klimaatverandering en weersverschijnsel El Niño. Daardoor kampte het gebied in 2024 met de meeste branden in twintig jaar, waardoor de natuurlijke opname van CO2 stilviel, legt Peters uit. Dat gebeurde precies in het jaar waarin menselijke activiteiten een recordhoeveelheid CO2 uitstootten.
Tegelijkertijd gaat het langzaam beter met het bos dat 'de longen van de aarde' wordt genoemd, tonen nieuwe cijfers. Sinds 2021 daalt ontbossing weer, zoals de grafiek hieronder aangeeft.
Sinds Luiz Inácio Lula da Silva president in 2023 werd, is de ontbossing bijna gehalveerd. Alleen dit jaar nam zij al met 11 procent af, blijkt uit recente overheidscijfers. Het contrast met zijn voorganger Jair Bolsonaro is groot: die gaf ruim baan aan mijnbouwers in het gebied en noemde data over ontbossing een "leugen". Tijdens zijn termijn (2019-2022) kun je een flinke opleving in ontbossing zien in de grafiek hieronder.
Lula wil dat er in 2030 helemaal geen ontbossing meer plaatsvindt. Als gastland van de klimaattop heeft Brazilië daarom met veel spektakel het Tropical Forest Forever Facility (TFFF) opgetuigd. Dat investeringsfonds zamelt geld in om tropisch regenwoud wereldwijd beter te beschermen. Landen ontvangen geld als zij vooruitgang kunnen aantonen.
Een vijfde van het geld zou naar inheemse bosbeschermers gaan. Brazilië wil 125 miljard dollar ophalen, vooral bij private partijen zoals banken. Er is lof voor het plan, maar er klinkt ook kritiek. Leo Cerda heeft zijn bedenkingen bij het fonds, vertelt hij in Belém. Hij vindt dat die 20 procent niet eerlijk verdeeld is.
Cerda is geboren en getogen in de Ecuadoraanse Amazone en maakt deel uit van het Serenavolk. Hij is per boot de Amazonerivier afgedaald naar de klimaattop om zijn stem te laten horen.
Inheemse gemeenschappen hebben eeuwenoude kennis om bossen duurzaam te beheren en te beschermen. Van de al bestaande klimaatfondsen belandt slechts 1,3 procent bij hen, weet Cerda. "Terwijl wij onmisbaar zijn in de strijd tegen klimaatverandering."
Ook Peters vindt die verdeling oneerlijk, maar hij is minder sceptisch. De hoogleraar noemt het regenwoudfonds een "hoopgevend en welkom initiatief" dat zoden aan de dijk kan zetten, want dat geld is volgens hem heel hard nodig. Internationale wetenschappers en natuurorganisaties zoals het Wereld Natuur Fonds mogen daarnaast meedenken over de voorwaarden van het fonds, vertelt hij.
Peters waarschuwt wel dat ontbossing zich mogelijk kan verplaatsen naar andere natuurgebieden, zoals de savannes van de Cerrado. "Er is geen garantie op succes. Maar als we niets doen, verandert er ook niks."
En van wat we uit de lucht hebben gezien, kan het grootste regenwoud ter wereld niet lang meer wachten.
Source: Nu.nl algemeen