Het demissionaire kabinet wil dat na geweldsdelicten tegen hulpverleners altijd een celstraf volgt. In de rechtbank van Almere blijkt waarom rechters een uitbreiding van het taakstrafverbod niet zien zitten. ‘Het maakt maatwerk onmogelijk.’
is verslaggever binnenland van de Volkskrant.
Een bodycam legde alles vast; de beelden tonen hoe Nikki (22) het dopje van haar fles draaide en de inhoud richting de politie gooide. De drug GHB aangelengd met water, bleek later. Omdat de agent aangifte deed, staat Nikki deze ochtend in november in de rechtbank van Almere terecht voor mishandeling.
‘Je flipte die nacht’, vat de politierechter het ‘filmpje’ dat hij voor de zitting bekeek samen. Het slachtoffer is niet in de rechtszaal aanwezig, maar voelde volgens de officier van justitie ‘angst, misselijkheid en schaamte’, nadat hij de vloeistof in zijn gezicht had gekregen. ‘Hij wilde het liefst niet meer in zijn eigen huid zitten.’
Alle partijen zijn het er dan ook over eens dat er een straf moet volgen. Maar wat is passend voor de vrouw zonder vaste woon- of verblijfplaats, die sinds haar 14de kampt met psychische problemen en verslavingen?
Dat mag de rechter nu nog zelf beslissen, maar de kans is groot dat daar verandering in komt. Het demissionaire kabinet wil rechters namelijk verplichten een gevangenisstraf op te leggen bij zaken waar sprake is van mishandeling van hulpverleners. Want, schreef toenmalig minister van Justitie en Veiligheid David van Weel (VVD) toen hij het wetsvoorstel in juli presenteerde: ‘Een taakstraf is geen passende straf voor daders die zich schuldig hebben gemaakt aan dit soort laffe delicten.’
De Nederlandse Orde van Advocaten en de Raad voor de Rechtspraak noemen het ‘onwenselijk’ en ‘onnodig’, omdat het de rechterlijke onafhankelijkheid beperkt. Ook de Raad van State is kritisch op het plan, dat niet voor het eerst op tafel ligt. De langgekoesterde wens van partijen als de VVD, PVV, CDA en JA21 behaalde in 2022 een meerderheid in de Tweede Kamer, waarna het sneuvelde in de senaat. Nu probeert het kabinet het dus opnieuw.
Technisch gezien is het geen nieuwe wet, maar een uitbreiding van het ‘taakstrafverbod’ dat sinds 2012 geldt voor zware geweld- en zedenmisdrijven. De roep om zwaarder straffen zwol aan na een Zembla-documentaire waarin werd gesteld dat daders van steeds ernstigere delicten wegkwamen met een taakstraf. Na onderzoek van het OM en de Raad voor de Rechtspraak bleken de conclusies grotendeels niet te kloppen, maar de wet kwam er toch.
Tijdens de zitting benoemt de officier van justitie meermaals dat geweld tegen hulpverleners zwaar bestraft dient te worden. De agent wilde Nikki immers juist helpen door een ambulance te bellen en haar ervan te weerhouden meer GHB te nemen. ‘Daarom is het heel naar dat juist hem dit moest overkomen’, zegt ze.
Toch eist de officier geen gevangenisstraf. Een verblijf in de cel zou volgens de reclassering Nikki’s behandeling bij Jellinek te veel in gevaar brengen. Het wordt een (deels voorwaardelijke) taakstraf en een schadevergoeding. ‘Zodat je hulp kunt krijgen en hopelijk een huis en een baantje.’
Nikki, helemaal in het zwart gekleed, is zichtbaar opgelucht. Ze herhaalt dat ze niemand pijn heeft willen doen en fluistert dat ze het ‘eigenlijk wel eens is’ met de hoogte van de boete. ‘Een detox’, daar hoopt de jonge vrouw nu vooral op. En een einde aan de dagelijkse zoektocht naar een slaapplek, waarbij ze regelmatig bij ‘verkeerde mensen’ belandt.
‘Het is duidelijk dat jij de vloeistof gooide’, zegt de politierechter, die benoemt hoe pijnlijk het is dat juist een ‘beroepsbeoefenaar’ slachtoffer werd. Een vergrijp waar normaal gesproken een forse straf op staat, benadrukt hij. Maar omdat op de beelden te zien is dat Nikki ‘behoorlijk de weg kwijt was’, rekent hij het haar niet volledig toe. ‘Een voorwaardelijke taakstraf van 60 uur en schadevergoeding van 250 euro is passend.’ Als ze die niet betaalt, of zich niet aan de bijzondere voorwaarden van de reclassering houdt, moet Nikki alsnog dertig dagen de cel in.
De zaak is illustratief voor het ‘maatwerk’ dat rechters willen kunnen leveren, zegt Jacco Janssen een paar dagen later. Hij is strafrechter en voert namens de Raad voor de Rechtspraak het woord over het wetsvoorstel. ‘Omdat geen zitting hetzelfde is, willen we kunnen beschikken over de hele ‘gereedschapskist’, licht hij toe. ‘Als daar een tool uit wordt gehaald, worden we in ons werk beperkt.’
Rechters willen zelf kunnen beslissen of ze een gevangenisstraf opleggen. ‘Wij kunnen het beste inschatten of het nodig is, of juist niet als blijkt dat iemand er zijn baan of woning door verliest.’ In de rechtszaal ziet Janssen bovendien veel verschillende vormen van ‘geweld’. ‘Men denkt bij mishandeling al snel aan slaan of schoppen. Maar soms gaat het om niet meer dan een duw in een menigte, of een ruk aan een jas waarbij sprake is van pijn of licht letsel.’
De rechter begrijpt dat er een norm wordt gesteld om hulpverleners te beschermen, maar noemt de wetswijziging ‘een beetje voor de bühne’. ‘Er wordt nu al fors hoger gestraft in dit soort zaken’, zegt hij. ‘Kijk maar naar de rellen op het Malieveld, daar dacht niemand aan een taakstraf.’
De Raad van State waarschuwde eerder ook dat het lang kan gaan duren voordat gevangenisstraffen worden uitgezeten, omdat er geen cellen beschikbaar zijn. Om plaats te maken werden sinds half juli 768 gedetineerden vervroegd vrijgelaten, maar de bezettingsgraad blijft steken op 99 procent. Nog zeker 3.200 veroordeelden wachten thuis op hun straf.
Het ministerie buigt zich over de kritiek van alle betrokken partijen en verwacht ‘zo snel mogelijk’ met een definitief wetsvoorstel te komen.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.