Een westerse democratie die verandert in een totalitaire staat, dat is het uitgangspunt van ‘Prophet Song’ (2023). De gerenommeerde regisseur Mina Salehpour maakt van het boek een theaterbewerking bij ITA. Het grootste gevaar ziet zij niet in de tiran, maar in de mensen die hem volgen.
schrijft voor de Volkskrant over theater en podcasts.
De Iraans-Duitse regisseur Mina Salehpour (1985) verblijft een tijdje in Amsterdam voor haar nieuwe voorstelling Prophet Song, die ze maakt voor Internationaal Theater Amsterdam (ITA). Elke dag weer loopt ze langs het Anne Frank Huis, waar telkens een lange rij staat. ‘Enerzijds ben ik blij dat mensen daar naar binnen gaan en zich zullen herinneren wat het fascisme heeft aangericht’, zegt ze na een repetitie in ITA. ‘Anderzijds vraag ik me af hoe het kan dat mensen zodra ze gaan stemmen vergeten wat ze hebben gezien.’
Het is één dag na de verkiezingen in Nederland, een kwart van de kiezers heeft op extreemrechtse partijen gestemd. In Salehpours thuisland Duitsland is de uiterst rechtse AfD al jaren aan een opmars bezig, bij de laatste verkiezingen werd het zelfs de een-na-grootste partij.
Weinig reden voor grote zorgen, zou je kunnen denken, we leven immers niet in een fascistische maatschappij. Maar wat als het plots snel gaat? Wat als een extreemrechtse partij in een Europees land alle macht krijgt, de democratie uitholt, dissidenten gevangenzet en jongemannen dwingt het leger in te gaan?
In zijn bejubelde roman Prophet Song uit 2023, in het Nederlands vertaald als Lied van de profeet, schetst de Ierse auteur Paul Lynch een fictief Ierland waarin een totalitaire partij al twee jaar aan de macht is, met als gevolg chaos, een burgeroorlog en het einde van de rechtsstaat en de vrije pers. Het verhaal volgt Eilish, microbioloog en moeder van vier kinderen. Als haar man, vakbondsleider Larry, wordt gearresteerd, probeert ze haar gezin bijeen te houden in een grimmig en gevaarlijk land. Prophet Song werd bekroond met de Booker Prize.
Het is een indringend, beklemmend boek, gebaseerd op de ervaringen van Syriërs over de burgeroorlog in hun land. Lynch gebruikt hun verhalen om te tonen dat gebeurtenissen die ver weg lijken ook in Europa realiteit kunnen worden. De urgentie van het verhaal greep Salehpour direct aan: ‘Als je naar de Verenigde Staten kijkt is het verhaal niet eens profetisch – sinds Trump aan de macht is, zijn sommige rechten van mensen al afgenomen.’
Het ensemble van ITA brengt het verhaal naar het toneel. Salehpour baseert haar voorstellingen vaker op romans, zoals The Grapes of Wrath van de Amerikaan John Steinbeck of De stad der blinden van de Portugees José Saramago, en werkt voor internationaal gerenommeerde theaterhuizen als Schauspiel Hannover, Royal Dramatic Theatre Stockholm, het Burgtheater in Wenen en Det Norske Theatret in Oslo.
Salehpours voorstellingen onderscheiden zich door terugkerende thema’s als culturele identiteit en sociaal onrecht, en door een krachtige, visueel uitgesproken stijl met grote installaties. Deze worden ontworpen door haar vaste artistieke partner, scenograaf Andrea Wagner.
Ook kostuumontwerper Maria Anderski en componist Sandro Tajouri behoren tot haar vertrouwde team. Een Duitse recensent prees de manier waarop in de voorstelling Death of Yazdgerd (2023) alle theatrale elementen samenkwamen: ‘Salehpour zet de kracht van theater op een indrukwekkende manier in om patriarchale machtsverhoudingen te verbeelden.’
Salehpour is een energieke vrouw die druk maar doelbewust beweegt. Tijdens de repetities geeft ze geconcentreerd aanwijzingen, al blijft er ruimte voor humor. De namen van twee personages die slechts in een paar scènes voorkomen kan ze maar niet onthouden, dus noemt ze hen gemakshalve Timon en Pumba, naar het vrolijke duo uit de tekenfilm Lion King. Tegen de fotograaf die vandaag aanwezig is, zegt ze gekscherend dat hij haar niet al te vrolijk moet vastleggen – mensen verwachten bij een regisseur van zo’n stuk waarschijnlijk een serieuze man in pak.
Op de repetitievloer lijkt Janni Goslinga in haar rol als hoofdpersoon Eilish gebukt te gaan onder een zware last. Ze maakt zich zorgen om haar gearresteerde man, probeert haar kinderen te beschermen tegen al het kwaad en wil ook nog haar demente vader bijstaan als hij hulp nodig heeft.
Een ‘intimiderend taalbombardement’, zo omschreef Hans Bouman Lynch’ schrijfstijl in de Volkskrant: de lange paragrafen vol omvangrijke zinnen zonder aanhalingstekens zijn overweldigend. Het is alsof de kordate, geharde Eilish geen grip kan krijgen op het leven dat doordendert en steeds verder ontwricht raakt.
In haar voorstelling probeert Salehpour dat gevoel op te roepen door gebeurtenissen abrupt en snel in elkaar over te laten gaan. Tijd om adem te halen krijgt Eilish niet: een scène waarin ze met haar gezin taart eet, gaat bruusk over in een scène waarin er twee politieagenten bij haar op de stoep staan.
Het jongste kind van Eilish is nog maar een baby. Op het podium is hij geen pop, maar een gebaar: Goslinga houdt haar armen voor haar bovenlijf alsof ze een kind draagt. Tijdens het repeteren vergeet ze soms in welke scène ze de baby bij zich heeft, dan herinnert Salehpour haar er weer aan om aan het kind in haar armen te denken. Het is tekenend voor dit verhaal: een baby zou vreugde en hoop moeten brengen, maar voor Eilish lijkt hij vaak een blok aan haar been, een kind dat ze bovendien geen voorspoedige toekomst kan beloven.
Dochter Molly (’Ntianu Stuger) moet regelmatig haar jongste broertje overnemen en draagt zo op haar 15de een grote verantwoordelijkheid. Oudste zoon Mark (Jesse Mensah) is dan al verdwenen; hij wordt opgeroepen voor het leger, duikt onder en sluit zich vervolgens bij de rebellen aan. Ook het leven van de 13-jarige Bailey (Roman Derwig) komt op zeker moment in gevaar.
Na de repetitie vertelt Salehpour dat ze vaak aan Iran moest denken bij het lezen van het boek, het land waar ze is geboren en tot haar 9de heeft gewoond. Na de islamitische revolutie van 1979 voerde het nieuwe regime onder bewind van ayatollah Khomeini in korte tijd vergaande veranderingen door. Rechters werden ontslagen, andersdenkenden belandden in de gevangenis, jongemannen moesten het leger in en de rechten van vrouwen werden drastisch ingeperkt.
‘Mijn moeder werkte bij een oliebedrijf en kreeg plots te horen dat ze voortaan een hoofddoek moest dragen,’ vertelt Salehpour. ‘Mijn oma zei tegen haar: ‘Dit kunnen ze niet doen, het zal maar een paar maanden duren.’ Het is nu meer dan veertig jaar later.’ Drie jaar geleden nog werd de 22-jarige Jina Mahsa Amini in Tehran vermoord door de moraalpolitie omdat ze zich niet volgens de strenge kledingvoorschriften had gekleed.
In 1994 besloten Salehpours ouders om te emigreren. Wat hen ertoe bewoog op dat moment te vertrekken, weet ze niet precies, ze heeft er nooit met ze over gepraat. ‘Ik weet alleen dat ze op een gegeven moment onze spullen begonnen te verkopen en dat ik niet alles mee kon nemen, zoals een gigantische konijnenknuffel die mijn favoriete tante aan me had gegeven.’
In Prophet Song heeft Eilish geregeld contact met haar zus die in Canada woont en die haar aanspoort met haar kinderen te vluchten. Die zus vertelt Eilish: ‘De geschiedenis is een stille kroniek van mensen die niet wisten wanneer ze moesten vertrekken.’ Nee, denkt Eilish later in het verhaal. ‘De geschiedenis is een stille kroniek van mensen die niet weg konden, je kunt niet weg als je voeten in de aarde zitten geworteld.’
Welke van de twee aannames het best klopt, weet Salehpour niet. ‘Het is heel moeilijk om je huis te verlaten. Vooral als je al wat ouder bent, een koophuis hebt, schoolgaande kinderen, en er tal van andere dingen zijn waarmee je rekening moet houden. En dan hangt de keuze om te gaan ook af van hoe ver de grens bij je vandaan is en hoeveel geld je hebt.’
Zelf heeft Salehpour altijd haar paspoort bij zich en zoekt ze op waar de dichtstbijzijnde grens is voor het geval ze plots moet vertrekken. ‘Ik moet kunnen vluchten. Wie weet worden er plots atoomwapens ingezet of besluit de Duitse kanselier de grenzen te sluiten voor iedereen die niet in Duitsland is geboren.’ Dat zoiets kan gebeuren bleek tijdens de eerste termijn van Trump, toen hij de ‘muslim ban’ instelde: ‘Ik kon niet naar de VS reizen voor werk omdat ik weliswaar een Duits paspoort heb, maar ben geboren in Iran.’
Altijd rekening houden met de mogelijkheid dat ze moet vluchten betekent niet dat ze in een constante staat van stress en onzekerheid leeft. ‘Zeker niet. Ik ben vooral dankbaar. Dat ik nu niet aan het vluchten ben. Dat ik in het theater kan werken. Dat mijn werk niet wordt gecensureerd. Dat ik tegenover een vrije vrouwelijke journalist zonder hoofddoek zit.’
Het decor van Prophet Song zal er anders uitzien dan Salehpours eerdere voorstellingen. Scenograaf Andrea Wagner vertrekt niet vanuit een grote installatie, maar vanuit iets wat Salehpour haar vertelde: het grootste probleem met fascisme zijn de mensen. We moeten niet zozeer bang zijn voor Trump, maar vooral voor de mensen die op hem stemmen.
Elke voorstelling zullen er daarom vijftig figuranten in verschillende samenstellingen op het podium rondlopen. Soms vormen ze een demonstrerende menigte, soms raken ze net als Eilish’ demente vader de weg kwijt. Tijdens een scène waarin Eilish een heimelijk gesprek voert met een collega, staat een groepje hen op de achtergrond te observeren en misschien af te luisteren. Salehpour: ‘Daar verbeelden ze de angst en de twijfel: wie kun je vertrouwen in deze maatschappij? Wie gaat je verklikken?’
De indringendste scène in Prophet Song vindt ze die waarin Eilish een vrouw aanspreekt wier echtgenoot verantwoordelijk is voor de arrestatie van haar man. Ze vraagt om sympathie en hoopt dat die vrouw iets voor haar en Larry kan betekenen. Maar die vrouw noemt haar tuig en wijst haar regelrecht af: ‘Laat me heel duidelijk zijn, uw man is waar hij is omdat hij een radicaal is, een activist, tegenover de staat in een tijd van grote dreiging in dit land.’
Salehpour: ‘Ik moest denken aan mensen in Iran die over gearresteerde vrouwen zeggen: ‘Dat is hun eigen schuld, ze hadden zich beter moeten kleden.’ Deze afwezigheid van empathie en liefde legt voor mij de leegte van menselijkheid bloot.’
Hoezeer ze ook gealarmeerd is door dit soort mensen, Salehpour waakt ervoor hen af te wijzen. ‘Eilish denkt dat zij aan de juiste kant staat, maar zulke mensen zijn er ook van overtuigd dat zij het bij het rechte eind hebben. Als we de communicatie met hen dichtgooien, zijn we als maatschappij afgeschreven. We moeten een weg zoeken uit deze misère, gemeenschappelijke grond vinden.’
Ze doelt niet op toenadering tot keiharde fascisten – het is nutteloos met hen te willen praten. Ze doelt op de grote massa die extreemrechts stemt omdat ze bepaalde zorgen hebben, degenen die tussen de fanatiekelingen en de liberalen in zitten. ‘Zij geven migranten de schuld van bijvoorbeeld economische problemen, maar de problemen die zij ervaren zijn even echt als de problemen waaronder anderen gebukt gaan. En zolang we niet met hen praten, kunnen we de problemen niet oplossen.’
Radicale empathie is waar zij voor pleit, net als Lynch. Met zijn boek wil hij laten zien dat wat anderen overkomt jou ook had kunnen gebeuren. Voor Salehpour betekent radicale empathie dat je niet in een afgesloten kamer gaat zitten en het nieuws niet meer leest omdat het je overweldigt. ‘Je moet juist naar buiten gaan, vreemden aanspreken en ze bij je thuis uitnodigen. Niet degenen met geweren, maar de rest van de andersdenkenden. Je moet niet bang zijn voor het onbekende.’
Is de voorstelling hiermee een waarschuwing? Toont ze ons een voorland als we geen toenadering zoeken en extreemrechts nog meer terrein wint? ‘Nee, ik zou nooit iets regisseren wat een waarschuwing is. Mijn werk is een uitnodiging. Een uitnodiging om na te denken over wat je hebt gezien en je gedachten te delen met anderen. Als je een waarschuwing wilt, kun je het nieuws kijken of geschiedenisboeken lezen. Of je kunt het Anne Frank Huis bezoeken.’
Prophet Song, première 16/11 in Internationaal Theater Amsterdam. Daar te zien t/m 25/1.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant