Dat actrcie Scarlett Johansson (40) ooit een speelfilm zou regisseren, stond in de sterren geschreven. Voor haar regiedebuut werkte ze met overlevenden van de Holocaust. Haar Joodse familieband, zegt ze, vormde de schakel tussen het regisseurschap en het onderwerp.
is filmredacteur van de Volkskrant.
Tien jaar geleden, toen ze deelnam aan het televisieprogramma Finding Your Roots, vernam Scarlett Johansson (40) dat enkele van haar familieleden waren omgekomen in het getto van Warschau. Het maakte diepe indruk op de actrice, die altijd al een speciale band koesterde met haar Joodse oma van moederszijde, wier familie uit Polen en Rusland was gevlucht.
Het valt niet los te zien van haar regiedebuut, dat deze week uitgaat in de Nederlandse bioscopen. ‘Ik weet niet of ik deze film had kunnen maken als ik mezelf niet als Joods identificeerde’, zegt ze.
‘Anders had ik waarschijnlijk gedacht dat het niet het juiste project voor mij was. Niet zozeer omdat mijn familieleden in de Holocaust zijn omgekomen, al is dat natuurlijk een tragische overeenkomst, maar vooral omdat mijn Joodse identiteit de verbindende schakel is tussen mij als regisseur en het onderwerp.’
In Eleanor the Great stapt de niet-Joodse Eleanor (June Squibb) per ongeluk een praatgroep voor Holocaustslachtoffers binnen. De kring moedigt haar aan: vertel je verhaal, hier ben je veilig. En de 94-jarige Eleanor, emotioneel wankel, ‘leent’ vervolgens het verhaal van haar onlangs overleden hartsvriendin en oud-kamergenoot Bessie (de Israëlische actrice Rita Zohar), die wél de horror van de concentratiekampen meemaakte.
Toe-eigening van de Holocaust: een doodzonde. Al lijken Eleanors motieven niet geheel onzuiver: ze vindt troost bij de aandacht van de praatgroep en lijkt de nagedachtenis van Bessie ook levend te willen houden. De leugen dreigt uit te komen als een jonge journalist in opleiding Eleanors zo aangrijpende ‘familiegeschiedenis’ bij een breder publiek onder de aandacht wil brengen.
In haar eerste regie benut Johansson het warse en aandoenlijke talent van haar 96-jarige hoofdrolspeler Squibb, die eerder ook al uitblonk in Nebraska (2013) en Thelma (2024). Tegelijk is Eleanor the Great ook een sterk aangezet Amerikaans melodrama, met veel nadruk op de verzoenende boodschap.
Voor Eleanor the Great werkte u met echte Holocaustoverlevenden, zoals de Israëlische actrice Rita Zohar. Was dat belangrijk voor u?
‘Nou, ik heb Rita Zohar vooral gecast omdat ze een fantastische actrice is. Dat ze een overlevende is, bleek een ongelooflijke toevalligheid. Het gaf haar werk in de film uiteraard een nog diepere, misschien zelfs cathartische dimensie, op een niveau dat moeilijk te bevatten is. Maar dat was niet de reden om haar te casten.
‘Wel werkten we samen met de Shoah Foundation (opgericht door Steven Spielberg, red.). En ja, ik vond het belangrijk om overlevenden erbij te betrekken, als we ze konden vinden. Dat was niet eenvoudig: toen we draaiden, waren er wereldwijd nog ongeveer 225 duizend in leven, en dat aantal daalt elk jaar. In New York is gelukkig een relatief grote Joodse gemeenschap. Ook de Rodeph Sholom-synagoge hielp ons bij het benaderen van mensen die wilden en konden meedoen.’
Aan de telefoon maakt Johansson – de stem licht raspend, herkenbaar uit duizenden – een kwartier vrij voor de Volkskrant, om te praten over haar film. Die stem leende ze uit aan het snel lerende AI-systeem in Her, de moderne en profetische sciencefictionklassieker van Spike Jonze uit 2013.
Onlangs raakte ze in de clinch met ChatGPT, dat een kopie van haar stemgeluid had gebruikt; dit nadat Johansson een verzoek om tegen betaling mee te werken had afgewezen. Ze wilde haar (twee) kinderen liever niet zien opgroeien in een wereld waarin hun moeders stem alomtegenwoordig is. Na de publieke klacht van de Hollywoodster trok de AI-kolos de Scarlett-stem toch weer terug.
Het betrof al het tweede spraakmakende conflict tussen de actrice en een megabedrijf: in 2021 klaagde ze Disney aan, dat haar vooraf bedongen bonus bij de bioscooprelease van Black Widow teniet had gedaan door het Marvel-avontuur meteen op het eigen kanaal uit te brengen.
Disney sloeg hard terug, door de actrice ‘onverschilligheid’ te verwijten over de nog voortdurende gevolgen van de pandemie op de filmindustrie. Maar het schikte uiteindelijk in het voordeel van de actrice: volgens filmblad Variety kon Johansson 40 miljoen dollar bijschrijven.
Dat Johansson ooit een speelfilm zou regisseren, stond in de sterren geschreven. Pas 12 jaar oud was ze, toen ze op de set verscheen voor haar rol als getraumatiseerd meisje met dito paard in The Horse Whisperer, waarin Robert Redford optrad als paardenfluisteraar en regisseur. En de aandacht, de zachte beslistheid ook, waarmee – de eerder dit jaar op 89-jarige leeftijd overleden – Redford zijn cast en crew aanstuurde, maakte een onuitwisbare indruk op het meisje, dat toen al gold als een ervaren actrice: The Horse Whisperer was haar zevende speelfilm. ‘Dit wil ik ooit ook’, dacht ze.
Later waren er ‘regisseursvrienden’ die haar aanmoedigden om eens de andere kant van de camera te kiezen. ‘Wes en Noah waren heel behulpzaam’, zegt ze daarover. Wes Anderson en Noah Baumbach – je kunt je mindere mentors voorstellen.
En ze schudt er zo meer uit de mouw. Haar ‘oude vriend’ Bennett Miller, die met Johansson een videoclip opnam voor Bob Dylan (When the Deal Goes Down, 2006). Maar ook Darren Aronofsky (‘heel behulpzaam’) en Jon Favreau, die Johansson regisseerde bij haar eerste keer als de dodelijke spion Natasha Romanoff (Iron Man 2), wat de actrice vervolgens zo’n lucratieve eigen Marvel-solofilmlijn opleverde.
‘Dat zijn regisseurs die me goed kennen, en die wisten dat ik ernaar verlangde.’
In Hollywood, zo zei Johansson eerder dit jaar al in Cannes bij de wereldpremière van Eleanor the Great, gaat het licht makkelijker op groen voor een honderden miljoenen kostend vervolg in een reeks dan voor een oorspronkelijk drama met een veel kleiner budget. Toen een eerste belangstellende studio zich terugtrok, werd de hele voortgang van haar debuut nog even penibel.
Wat geeft meer bevrediging: acteren of regisseren?
‘Oeh, dat weet ik niet. Die twee zijn met elkaar verbonden, maar toch ook heel verschillend. Als acteur werkte ik mee aan projecten die achteraf veel voldoening gaven, maar het maakproces was soms zwaar of ongemakkelijk, zelfs onaangenaam. Maar dan zie je de uiteindelijke film en denk je: wat geweldig, wat de regisseur van mijn werk heeft gemaakt. Of je denkt: o, ik dacht dat we een héél andere film aan het maken waren. Er zijn zo veel variabelen, als je acteert.
‘Bij het regisseren – althans bij deze ervaring, mijn eerste speelfilm – heb je controle over bijna alle aspecten. Natuurlijk zijn er altijd dingen buiten je macht, maar je hebt wel een hand in elk onderdeel van het eindresultaat. Je werkt niet alleen met acteurs, maar ook met de decorafdeling, het kostuumteam, de editor, de componist en het hele camerateam. Dat geeft een ander soort voldoening dan acteren. Het is gewoon iets heel anders, regisseren.’
U hebt een groot deel van uw leven doorgebracht op filmsets. Welke praktische dingen hebt u daar geleerd die van pas kwamen bij het regisseren?
‘De filmset is mijn natuurlijke habitat, de omgeving die ik het best ken. Door de jaren heen heb ik heel wat inefficiënties meegemaakt op sets, laat ik het zo noemen. Daardoor weet ik hoe belangrijk het is om een fijne werkomgeving te creëren, waar iedereen zich gehoord voelt, waar informatie wordt gedeeld en niemand zich opgejaagd voelt.’
Uw film over de Holocaustherinnering verschijnt in een tijd waarin het aantal antisemitische aanvallen toeneemt en de VN spreken van een genocide in Gaza. Wat hoopt u dat het publiek opsteekt van Eleanor the Great?
‘Ik hoop dat het publiek compassie en empathie voelt voor de situatie waarin Eleanor verkeert. En inziet dat we allemaal meer op elkaar lijken dan we denken. Mensen zijn complex. Kunst – of het nu film, muziek, schilderkunst, dans of iets anders is – biedt ons de kans om door andermans ogen te kijken. En dat verbindt ons. Het kan, denk ik, helpen om de wereld een beetje beter te maken.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant