Waar zijn de media in het buitenland vol van? Vandaag: tien jaar na de Parijse aanslagen zoekt Frankrijk naar een verhaal om het collectieve trauma te kunnen verwerken, ziet Frankrijk-correspondent Eline Huisman.
Langer dan een kwartier zullen ze het niet volhouden, hadden de psychologen op voorhand gewaarschuwd. Maar eenmaal begonnen, bleven de getuigen van de Parijse aanslagen in november 2015 praten. De Franse historicus Denis Peschanski herinnert zich hoe één geïnterviewde alleen al op de openingsvraag ‘Kunt u me vertellen wat er op 13 november gebeurde?’ meer dan anderhalf uur onophoudelijk sprak.
Samen met neuropsycholoog Francis Eustache leidt Peschanski een uniek onderzoek naar hoe zowel het individuele als het collectieve geheugen zich vormt rond de aanslagen op concertzaal de Bataclan, een reeks Parijse terrassen, en het Stade de France. De dodelijkste terreurdaad die Frankrijk ooit trof in vredestijd is donderdag tien jaar geleden. 130 mensen kwamen daarbij om het leven, nog eens twee mensen pleegden zelfmoord na de aanslagen. 413 anderen raakten gewond. De omvang van de psychologische schade laat zich minder precies schatten.
De gouden regel, zo vertelt Peschanski deze week in Le Nouvel Obs over het onderzoek, was dat ze geen van de 934 geïnterviewden zouden onderbreken of corrigeren. ‘Een manier om hun trauma te kunnen verwerken, is het bouwen van een verhaal dat de gebeurtenissen naar het verleden verwijst.’
Tien jaar na de aanslagen is het onderzoek nog niet rond, zoals ook het verhaal nog niet is uitverteld, getuige de vele nieuwe interviews die in de aanloop naar 13 november in Franse media verschijnen. Sommige betrokkenen vertellen voor het eerst over hoe ze die nacht hebben beleefd. Zoals Charlotte, de vrouw van wie beelden de hele wereld over gingen: hangend aan een raam op de tweede etage van de Bataclan. Ze was zwanger.
Haar roep om hulp werd gehoord door een man die eveneens naar het concert van Eagles of Death Metal was gekomen die avond, Sébastien. Hij weet haar naar binnen te tillen. ‘We keken elkaar niet met angst of paniek aan, maar met een blik van diepe menselijkheid’, vertelde ze daarover onlangs bij nieuwszender RTL. Hoewel de terroristen nog binnen waren, heeft Charlotte (die haar achternaam niet in de media wil delen) de aanslag dankzij Sébastien overleefd.
Inmiddels is ook haar dochter bijna 10 jaar oud. Die vraagt haar moeder of ze nu eindelijk ‘het recht heeft om erover te vertellen aan haar vriendinnen’, zo schreef Le Monde in een aangrijpende reconstructie door de ogen van zowel Charlotte als Sébastien.
Hoe die nieuwe generatie deelgenoot te maken van een collectief trauma dat nog niet heeft kunnen stollen in een collectief verhaal? ‘Als jonge student van destijds 19 jaar oud, heb ik de indruk dat een hele generatie zijn onschuld is verloren’, schrijft actrice Nadia Tereszkiewicz in dagblad Libération. ‘De Bataclan heeft ons in de volwassen wereld geworpen en ons doordrongen van iets vreemds, een aanhoudende onrust. Het gevoel dat overal, op elk moment, een drama kan plaatsvinden.’
Ook de generatie die na 13 november 2015 is geboren, zal op een dag de onschuld van de kindertijd verliezen. Voor ouders die zelf slachtoffer werden van 13 november 2015 brengt dat nieuwe dilemma’s. Door uit te leggen wat hem is overkomen, zal hij zijn dochters hun illusie van onsterfelijkheid afnemen, schrijft Arthur Dénouveaux, overlevende van Bataclan, in zijn onlangs verschenen boek Vivre après le Bataclan. Zijn verhaal is een echo van het geweld van die nacht. Door dat te delen, zo bekruipt hem het gevoel, wordt hij ‘een handlanger’ van de daders.
En tegelijkertijd is er de noodzaak om de herinnering levend te houden. Want bij veel overlevenden weerklinkt de angst voor vergetelheid. Daarvoor dient de stroom van verhalen deze dagen als tegengif, zoals ook het onderzoek van Peschanski en Eustache de individuele herinneringen helpt bewaren. Deelnemers worden door hen op vier verschillende momenten geïnterviewd over een periode van tien jaar. Want de collectieve herinnering bestaat niet zonder de individuele herinnering. En daaraan werken, zo zegt onderzoeker Peschanski, zijn we aan de slachtoffers verplicht.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant