Geen gerecht wordt zo sterk geassocieerd met gezondheid als kippensoep, met haar ‘gouden gloed’ en ‘lichte kleur die symbool staat voor zuiverheid’. De soep wordt ook wel ‘joodse penicilline’. Hoe terecht zijn de claims en vanwaar die bijnaam?
is cultuurverslaggever bij de Volkskrant.
Het griepseizoen nadert en dus wordt het tijd voor kippensoep, al eeuwen befaamd vanwege haar reinigende werking. Zodra in huize Rust, reinheid en regelmaat woorden als ‘rillerig’ en ‘dekentje’ vallen, snelt degene die nog gezond is naar de slager voor een vette biologische polderhoen, om die een paar uur later in een kom geurige, geneeskrachtige soep op te dienen. ‘Joodse penicilline!’, roept de kok dan. ‘Lekker’, rochelt de zwakke, die van de geur alleen al zienderogen opknapt.
Kippensoep ontleent haar aantrekkingskracht aan haar ‘gouden gloed’ en aan de ‘lichte kleur die symbool staat voor zuiverheid’, schreef culinair recensent Mimi Sheraton dertig jaar geleden in De hele wereld houdt van kippensoep. In haar inleiding benadrukt ze dat je ‘echt niet joods hoeft te zijn om van kippensoep te houden’, wat ook blijkt uit de meer dan honderd kippensoeprecepten die ze overal vandaan haalde, van Noorwegen (Hünsekjütsuppe, met appels en prei) tot Ethiopië (Yedoro Shorba, met kardemom en rode peper).
Hoeveel rust, reinheid en regelmaat heeft een mens nodig? Volkskrantverslaggever Wilma de Rek, tevens auteur van het boek Rust, reinheid en regelmaat, gaat in een serie op zoek naar antwoorden. Lees hier de andere artikelen terug.
De Ethiopische variant proefde ze in een restaurantje in New York, waar de soep speciaal voor haar werd bereid. Toen ze aan de eigenaar vroeg waarom het gerecht daar nooit op het menu stond, antwoordde hij: ‘Omdat wij het alleen maar eten als we ziek zijn.’ Toch luidt de bijnaam van kippensoep niet ‘Ethiopische penicilline’ maar ‘joodse penicilline’. Hoe komt dat?
Mimi Sheraton wist het ook niet. Ze groeide op in een joodse familie van Oost-Europese origine waar ze de liefde voor kippensoep ‘met de moedermelk meekreeg’, en ze is er 97 mee geworden. Haar favoriete variant bij een ‘hardnekkig verstopt hoofd’ was de Chinese zoetzure kippensoep uit Sichuan, ‘die zo scherp is dat het water je uit de neus en ogen loopt, waardoor je holten opengaan en je helemaal opkikkert. U kunt er zonder meer van uitgaan dat dit verkoudheidsmiddel echt helpt’.
Ter ondersteuning van de gezondheidsclaim citeerde ze de rabbijn, filosoof en arts Moses Maimonides die al in de 12de eeuw meldde dat ‘kippensoep zowel lekker als gezond’ is. Waar hij dat precies schreef en of hij ook een favoriet recept had, zei Sheraton er niet bij – ook alle andere journalisten die over kippensoep hebben geschreven vermelden het niet.
Na lang zoeken begrijp ik waarom: het is niet te vinden. Moses Maimonides alias de Rambam, zoals zijn bijnaam luidde (hij leeft voort in de uitdrukking ‘krijg de rambam’) werd in 1135 geboren in Córdoba en stierf in 1204 in Caïro. Hij was onder meer de lijfarts van sultan Saladin. In een van zijn medische verhandelingen, de Tractatus de regimine sanitatis ad soldanum regem, komt inderdaad ‘kip gekookt in water’ voorbij, maar de woorden ‘lekker’ en ‘gezond’ staan daar niet bij en de woorden ‘joodse penicilline’ uiteraard al helemaal niet: penicilline is pas begin 20ste eeuw uitgevonden, door Alexander Fleming.
De eerste Nederlandse krantenvermelding van ‘joodse penicilline’ vind ik in het Algemeen Dagblad van 3 februari 1986, waar Marjan Berk culinair journalist Berthe Meijer interviewt over de joodse keuken: ‘In mijn geheugen hangt de geur van kippensoep, ook wel joodse penicilline genoemd. Kippensoep werd geserveerd bij ziekte en tegenslag van allerlei aard, want het hielp!’
Of dat echt zo is, werd in 2000 onderzocht door hoogleraar geneeskunde Stephen Rennard van de Universiteit van Nebraska. Hij gebruikte het recept van zijn schoonmoeder en constateerde dat kippensoep de bewegingen van neutrofielen vertraagt, een type witte bloedcellen dat na infecties wordt aangetroffen. Welke ingrediënten precies voor dat effect zorgden, kon Rennard niet vinden.
In 2015 wees viroloog Ab Osterhaus er in de Volkskrant op dat de bijnaam ‘joodse penicilline’ hoe dan ook nergens op slaat: penicilline is een antibioticum en antibiotica helpen tegen bacteriële infecties, maar griep wordt veroorzaakt door een virus.
Culinair journalist Jonah Freud schreef in 2022 het kookboek Memmisj, waarin ze de joodse wereldkeuken doorneemt aan de hand van de zes continenten; elk continent begint ze met een kippensoeprecept. Ze is grieperig maar sleept zich toch het bed uit om kippensoep te gaan eten bij Soup en Zo in de Amsterdamse Jodenbreestraat. Een klassieker, zegt ze tevreden: ‘Hier zit de wups in, wortel, ui, prei en selderij, de basis van veel soepen en sauzen.’
Net als Mimi Sheraton groeide Freud op in een joods gezin waar elk weekend soep op het vuur stond, en heel vaak was dat een kippensoep met de wups erin. De kreet ‘joodse penicilline’ kent ze haar hele leven al: ‘Die hoorde ik voor het eerst toen ik geboren werd.’ Haar eigen kinderen krijgen van haar nog steeds een pan kippensoep als ze ziek zijn, ook al zijn ze allang het huis uit.
Maar hoe effectief kippensoep echt is bij griep, durft Freud niet te zeggen. ‘Ik merk nu wel dat alles even open gaat, maar dat heb je met alle dunne bouillons die heet zijn. Mijn ouders waren allebei arts en van hen heb ik altijd geleerd: tegen griep helpt niks. Je kunt aspirine nemen om je wat beter te voelen en verder is het uitzieken. Maar van een soep als deze ga je wel zweten, de groente en kip zijn voedzaam, en als je er ook nog wat gember, citroengras en kurkuma bij doet, heb je best een gezond soepje.’
De enige voor wie kippensoep gegarandeerd níét gezond is, is het hoofdingrediënt zelf, de kip. Maar een vegavariant van kippensoep bestaat natuurlijk niet. Jonah Freud: ‘Als je griep hebt en vegetariër bent, maak dan een lekkere groentesoep.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant