De coalitievoorkeuren staan inmiddels zwart op wit. Dat schept duidelijkheid, maar het legt óók direct het probleem bloot: D66 en VVD staan nu al spreekwoordelijk met de koppen tegen elkaar.
Hoe komen D66 en VVD tot een doorbraak? Het is nog vroeg in de verkenningsfase, de formatie is nog niet begonnen. Maar achter de schermen is duidelijk dat partijen niet van plan zijn om ook maar een millimeter op te schuiven.
Bij de VVD weet men één ding zeker: zij gaan niet in een kabinet met GroenLinks-PvdA zitten. Daar zijn ze in de campagne al duidelijk over geweest, maar dat leek pas laat door te dringen bij anderen. "Het is onze grootste strategische belofte aan de kiezer", valt er bij de liberalen te horen.
Partijleider Dilan Yesilgöz somt deze dagen daarbij ook de inhoudelijke verschillen op aan iedereen die het maar wil horen. De VVD wil nationale asielmaatregelen, geen hogere lasten voor bedrijven en fors meer defensie-uitgaven om de Navo-norm te halen.
Op nota bene dat laatste punt dacht Yesilgöz dat ze in GroenLinks-PvdA een partner had, maar de linkse fusiepartij heeft in het verkiezingsprogramma alleen extra geld ingeboekt tot 2030. Daarmee wordt de norm niet gehaald. Vanuit GroenLinks-PvdA komt daar nog een onderwerp bij. De VVD wil miljarden bezuinigen op de zorg. Dat is daar onbespreekbaar.
Woensdag kwamen de partijleiders van de zeven grootste partijen voor het eerst langs bij verkenner Wouter Koolmees, voor een individueel gesprek. Ze hebben allen hun wensen en ideeën voor de formatie opgeschreven in een brief.
D66 spreekt de voorkeur uit om met VVD, CDA en GroenLinks-PvdA (86 zetels) verder te praten. Die partijen hebben zoals partijleider Rob Jetten het schrijft al eerder laten zien dat zij verantwoordelijkheid willen nemen voor het landsbelang en hebben bovendien de daarvoor "noodzakelijke deskundigheid".
De VVD wil de linkse fusiepartij inruilen voor "in elk geval" JA21 (75 zetels). Een coalitie met GroenLinks-PvdA is, zo schrijft VVD-leider Dilan Yesilgöz, "niet in staat de problemen die nu spelen op te lossen".
Meestal 'ontdooien' de hardste standpunten na de campagne. Of wordt er al voorzichtig ruimte gemaakt om de obstakels even te kunnen parkeren, zodat er later op teruggekomen kan worden. Daar is nu geen sprake van. "Wij gaan geen millimeter opschuiven", valt er op de VVD-gang te horen.
Als D66 in het Torentje wil komen, zo klinkt het, dan moet de partij van Jetten concessies doen. Of beter gezegd: offers brengen. In dit geval betekent dat de droomcoalitie laten varen. Voor de zogenoemde 'premierbonus' moet aan de voorkant alvast worden afgerekend.
Bij de VVD kent men deze Haagse ongeschreven wet maar al te goed. De grootste partij mag in principe de premier leveren. Dat brengt veel voordelen met zich mee, zoals status en invloed. Dat zijn fijne bijkomstigheden tijdens een kabinetsperiode én bij een volgende verkiezingscampagne. In jargon is dat de premierbonus.
Het is alleen natuurlijk niet zo dat ze bij de VVD zomaar hun zin krijgen, klinkt het bij D66. Bovendien denken ze bij de democraten dat de soep niet zo heet wordt gegeten. "In deze fase van de formatie worden nu eenmaal piketpaaltjes geslagen."
In de recente geschiedenis hebben de twee partijen vaker op deze manier tegenover elkaar gestaan. Steeds trok de VVD aan het langste eind en dat zijn ze bij D66 niet vergeten. In de formaties van 2017 en 2021 heeft oud-VVD-leider Mark Rutte in de ogen van D66 "net zo lang zijn zin doorgedrukt" totdat het balletje ten koste van hen de kant van de VVD oprolde.
Volgende week dinsdag moet Koolmees zijn verslag uitbrengen. Twee dagen later debatteert de Kamer erover. Normaal wordt er dan een informateur aangewezen die een mogelijke coalitie gaat onderzoeken. Dat lijkt op dit moment nog erg ver weg.
Source: Nu.nl algemeen