Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant.
Een tijd was ik op reis geweest, maar bij mijn terugkomst viel ik met mijn neus in de boter. Nieuwe verkiezingen bleken in aantocht en de campagne is inmiddels op stoom. De vorige verkiezingen liggen nog vers in het geheugen, maar we zijn nu eenmaal een volkje geworden van weglopers en verantwoordelijkheid-ontlopers, wat wel het voordeel heeft dat we met regelmaat in het stemhokje onze democratische plicht mogen doen. De wet bepaalt dat we eens in de vier jaar gaan stemmen voor het parlement, maar die bepaling is nergens voor nodig, aangezien de regering meestal ruim voor die tijd is gevallen over een bananenschil.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
In Nederland-coalitieland wordt de campagne door de politici vooral gebruikt om zich uit te leven. Even hoeven zij niet samen te werken en mogen zij elkaar onderuithalen. Ik hoefde de televisie maar aan te zetten of tussen de laatste peilingen door buitelden de politici door het beeld, doorgaans onder leiding van een talkshowhost of presentator die zich gedroeg als een dompteur in het circus. Niet altijd lukte het orde te houden en probeerden de leeuwen elkaar te bijten. Door mijn afwezigheid heb ik het niet allemaal kunnen bijhouden en daarom vroeg ik een vriend, die politicologie heeft gestudeerd, om uitleg. Hij was zo aardig om samen met mij naar een paar debatten te kijken.
‘Maar voor we de tv aanzetten’, zei hij, ‘moet je eerst weten dat verkiezingen normaal gesproken uit drie fasen bestaan. De eerste fase is: zo veel mogelijk beloven. Die beloften worden in de partijprogramma’s vastgelegd en in de debatten zo veel mogelijk aangehaald en aangedikt. Veel partijen laten hun beloften doorrekenen door het Centraal Planbureau en zijn er dan erg trots op dat zij als beste uit de bus komen.’
‘En worden die beloften uit de partijprogramma’s ook waargemaakt?’, vroeg ik.
‘Nee, natuurlijk niet!’, riep mijn vriend, ‘die beloften worden alleen uitgevoerd als een partij met een meerderheid aan de macht komt. En dat gebeurt nooit in Nederland. Vandaar fase 2 in de campagne: net doen alsof veel van je beloftes zijn verwezenlijkt. Uitleggen, eventueel tegen de klippen op, dat je wel degelijk hebt geleverd. Wie dat met de meeste overtuiging doet, wint de verkiezingen. Daarom is fase 3 misschien wel de belangrijkste: als je tóch wordt voorgehouden dat je een belofte niet bent nagekomen en je komt daar echt niet onderuit, dan is het zaak anderen daarvan de schuld te geven. Jij wilde wel, maar je bent achter je rug tegengewerkt door de Raad van State, de Orde van Advocaten, het RIVM, de burgemeesters, de oppositie, ja, zelfs door je eigen coalitiegenoten. Verder zijn er altijd onvoorziene omstandigheden – de Europese Unie, de oorlog, Trump, China, enzovoort – waardoor de prioriteiten plotseling anders komen te liggen.’
Na deze inleiding zette mijn vriend de tv aan. We vielen midden in een debat, op welke zender zou ik niet durven zeggen. Ik zag iemand die ik vaag kende. ‘Wie is dat?’, vroeg ik.
‘Dat is Frans Timmermans’, zei mijn vriend.
‘Maar die is toch heel dik?’
‘Niet flauw doen. Je zeurt toch ook niet meer over het blonde haar van Geert Wilders. Timmermans heeft een maagoperatie ondergaan en daarvan heeft hij getuigd in een of ander gezondheidsprogramma. Hij eet nu bijna geen vlees meer en dat heeft hem als rolmodel veel goodwill opgeleverd.’
Ineens ging mijn vriend rechtop zitten. Timmermans had zich gericht tot de man die naast hem stond en zei: ‘Meneer Jetten staat hier gewoon te jokken.’ De man die naast hem stond, inderdaad Rob Jetten van D66, schrok hier duidelijk van. De beschuldiging dat hij een potje stond te liegen, had hij van die kant duidelijk niet verwacht. Mij verbaasde het ook. Ik was dan wel een tijdje weggeweest, maar voor zover ik het mij herinnerde, hadden PvdA en D66 vaak als bondgenoten opgetrokken. ‘Was het niet logischer geweest als Timmermans de even verderop staande Dilan Yesilgöz van de VVD van leugenachtigheid had beschuldigd’, vroeg ik mijn vriend.
‘Je begrijpt het niet’, zei hij, ‘GroenLinks-PvdA heeft in de peilingen veel zetels verloren aan D66. Vandaar. Wat je hier zag, was heel leerzaam: een echt, onvervalst Wouter Bosje.’
‘Een wat? Een Wouter Bosje?’ Wat is dat nou weer?’
‘Ben je het debat vergeten uit 2006 tussen Jan Peter Balkenende en Wouter Bos? Dat ging ook over de zorg. ‘U draait en u bent niet eerlijk’, zei Balkenende en daar had Wouter Bos geen antwoord op, want waar haal je zo gauw de echte cijfers vandaan. Een cruciaal moment. Balkenende won en Bos verloor de verkiezingen.’
‘En wie had gelijk?’, vroeg ik.
‘Geen idee, dat doet er ook niets toe. Jammer, je begrijpt het nog steeds niet.’
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.