De meningen van Nederlanders over migratie zijn al jarenlang onveranderd. Toch stemmen mensen steeds vaker op partijen met stevige migratieplannen. "De opvattingen blijven stabiel, maar die partijen zijn gigantisch veel succesvoller geworden", zegt politicoloog Matthijs Rooduijn tegen NU.nl. Hoe kan dat?
Verkiezing na verkiezing pakt de uitslag rechtser uit, valt Rooduijn op. Dat geldt niet alleen voor Nederland, maar speelt van Argentinië tot Italië. Dat komt vooral doordat mensen het thema migratie tegenwoordig belangrijker vinden als ze een partij kiezen.
Wetenschappers onderzoeken al langer hoe mensen over migratie denken. Zo is het een van de thema's die sinds 2002 worden bijgehouden in de European Social Survey. Daarin valt op dat mensen "op dat vlak nauwelijks van mening veranderen", zegt Rooduijn (Universiteit van Amsterdam). Het is een thema waarover onze mening "best wel diep verankerd" is. "Als er al iets is veranderd, dan zijn ze positiever over immigratie gaan denken." Dat is bijvoorbeeld te zien in deze grafiek:
De resultaten van de European Social Survey worden ondersteund door zogenoemde longitudinale studies die elke keer dezelfde mensen bevragen, zoals het LISS-panel in Nederland. Uit electorale analyses blijkt hetzelfde, zegt Joost van Spanje, hoogleraar politicologie aan de Royal Holloway University of London. "Ontzettend veel mensen zijn kritisch over de multiculturele samenleving en immigratie. Dat is vrij stabiel gebleven. Het is dus niet iets wat opeens met Pim Fortuyn of Geert Wilders opkwam."
Als de ideeën hetzelfde zijn gebleven, waarom stemmen mensen dan vaak rechtser dan eerst? Daar hebben de politicologen verschillende verklaringen voor.
Ten eerste vinden mensen immigratie tegenwoordig een belangrijker politiek thema. Zo konden twee mensen met dezelfde kritische houding tegenover het immigratiebeleid in de jaren negentig bij verschillende gevestigde partijen uitkomen. "De een stemde dan bijvoorbeeld PvdA en de ander VVD, omdat het in die tijd best wel vaak over sociaaleconomische kwesties ging", zegt Rooduijn. "Immigratie speelde voor veel kiezers simpelweg een veel minder grote rol bij het maken van hun stemkeuze."
Een van de redenen waarom mensen nu vaker voor een anti-immigratiepartij kiezen, is dat politici in de ogen van kiezers te lang te weinig aan migratieproblematiek hebben gedaan, stelt Van Spanje. "Mensen denken langzamerhand: wel verdomd, ik ben het eigenlijk ook wel eens met rechts als het over immigratie gaat."
Daarnaast zijn (radicaal-)rechtse standpunten normaler geworden. Zo werd Hans Janmaat in de jaren tachtig en negentig flink bekritiseerd. Zo wilden journalisten Janmaat geen podium geven en probeerden politici zijn Centrumpartij - en later de Centrumdemocraten (CD) - zoveel mogelijk te negeren.
Het onderwerp migratie lag toen gevoeliger en was "ook wel een beetje taboe", zegt Van Spanje. "De Tweede Wereldoorlog was nog korter geleden en er waren echt sterke sociale normen tegen het bespreken van immigratiebeleid." Fortuyn brak dit begin deze eeuw open en Wilders borduurde daar met zijn PVV op voort.
Rooduijn: "Als je kijkt naar wat Janmaat zei in de jaren negentig, dan is dat vergelijkbaar met wat Wilders nu zegt." Maar andere partijen zijn ook meer naar rechts opgeschoven. "Met name een partij als de VVD is veel meer richting de PVV bewogen."
Dat mensen migratie belangrijker vinden in het stemhokje ging volgens Van Spanje schoksgewijs. In 2002, 2010 en 2023 werd er meer gestemd op identiteitsthema's dan sociaaleconomische thema's, zegt hij. "Dat zag je terug in de uitslag." Dat gaat volgens hem ten koste van linkse partijen. Jongere generaties spelen hierin volgens hem ook een rol: "Die stemmen gemiddeld vaker met immigratiebeleid in het achterhoofd", zegt hij. "Dat werkt langzamerhand door."
"Als de verkiezingen veel meer over economie, zorg of onderwijs zouden gaan, zou links het veel beter doen." Zo vinden veel mensen volgens hem dat de sterkste schouders de zwaarste lasten zouden moeten dragen. Ook zijn veel mensen linkser op thema's als onderwijs en zorg. "Maar de verkiezingen gaan daar steeds minder over."
Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) en Jimmy Dijk (SP) proberen het debat volgens Van Spanje wel een beetje te sturen naar linkse thema's als inkomensongelijkheid en zorg. "Maar op de een of andere manier slaat dat toch niet heel erg aan."
Mogelijk komt dat doordat er - vooral voor rechtse partijen - veel stemmen te halen zijn op het thema immigratie. Het verklaart volgens Van Spanje ook de draai van de BBB. Die partij kwam op voor de boeren, maar heeft het nu vooral over immigratie. "Simpelweg omdat dat electoraal voor hen het gunstigst is."
"Wilders zit op enorm veel zetels", zegt Van Spanje. Die kiezers kunnen overwegen iets anders te stemmen of niet komen opdagen bij het stembureau. "Daar proberen partijen als BBB, JA21 en VVD allemaal een graantje van mee te pikken."
Van Spanje verwacht dat immigratie en integratie belangrijke verkiezingsthema's blijven totdat kiezers vinden dat de problemen zijn opgelost. In 2023 is er "helemaal niets bereikt" op het gebied van immigratie. "Stel dat er wel iets zou zijn bereikt, dan zouden deze verkiezingen over iets anders zijn gegaan", denkt Van Spanje.
Hij kijkt daarvoor naar landen als Canada en Australië, die een veel strenger migratiebeleid hebben. "Daar zijn nu linkse regeringen aan de macht", zegt Van Spanje. Hij ziet dat sommige centrumpartijen dit ook opmerken. "Als we proberen de zorgen rond immigratie en integratie op te lossen, gaan de volgende verkiezingen niet de hele tijd over immigratie en kunnen we op andere dossiers voortgang maken."
Source: Nu.nl algemeen