De campagne van PVV-leider Geert Wilders is afgelopen week eindelijk begonnen. Hij wil graag premier worden, maar heeft zichzelf tegelijkertijd geïsoleerd door uit het kabinet te stappen.
Zelf was Wilders nooit aanwezig bij de ministerraad. Hij had daar als leider van een gedoogpartij tussen 2010 en 2012 ook niets te zoeken. Toch ging het vaak over hem tijdens de wekelijkse vergadering van ministers op vrijdag, blijkt uit gesprekken die NU.nl voerde met betrokkenen uit die tijd.
Wilders was dominant aanwezig, zonder er fysiek te zijn. Dat maakte regeren soms best lastig. Hij bemoeide zich in het gedoogkabinet van VVD en CDA met bijna alles. Als hij iets hoorde vanuit het kabinet wat hem niet zinde, belde hij woedend met vicepremier Maxime Verhagen (CDA) of premier Mark Rutte (VVD) om te klagen.
Bij kabinetsleden ontstond daardoor het gevoel dat Wilders vond dat hij zelf alles tegen iedereen kon zeggen, maar dat hij er niet tegen kon als er iets werd teruggezegd. Kortom: het was moeilijk om gestructureerd met hem samen te werken.
De PVV verliet het gedoogkabinet in 2012 na twee jaar, omdat Wilders geen aanvullende bezuinigingen wilde accepteren.
Iemand die de gedoogperiode van Wilders ook van dichtbij heeft meegemaakt, is PvdA'er Gerdi Verbeet. Zij zat destijds als Kamervoorzitter letterlijk op de eerste rij. "Er zijn veel overeenkomsten met nu", zegt Verbeet gevraagd naar die tijd.
Ze begint met een opvallende observatie. "Hij zat toen ook altijd met pennen te spelen", zegt Verbeet glimlachend. "Hij stopte die zo ver in z'n neus dat hij er bij wijze van spreken zijn hersens mee kon aanraken. Angstaanjagend."
Wat Verbeet vooral opviel, was hoe iedereen naar de PVV-leider toe kwam in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. "Alsof men pootjes aan Wilders kwam geven. Hij straalde echt uit dat hij heel belangrijk was."
De ijzeren fractiediscipline van vandaag bestond toen ook al, zag Verbeet. "Alles ging via Wilders of via vicefractievoorzitter Fleur Agema. Daar waren zij buitengewoon streng in. Wat dat betreft is er niet veel veranderd."
Nu, vijftien jaar later, hoor je dezelfde verhalen over Wilders. Hij doet wat hij zelf wil. Wilders gelooft in het conflictmodel. Alleen als je iets op scherp zet, kan daar iets uit komen, is zijn overtuiging. Dat betekent regelmatig hard uithalen. Ook naar politieke medestanders.
Dat hebben zijn oud-coalitiegenoten VVD, NSC en BBB geweten. Vanaf dag één neemt hij zijn 'eigen' kabinet onder vuur vanuit de Kamer. Dat hij geen premier werd als leider van de grootste partij, was zo afgesproken in de formatie.
VVD-leider Dilan Yesilgöz vond Wilders geen verbinder en niet geschikt om Nederland op het internationale toneel te vertegenwoordigen. Toenmalig NSC-leider Pieter Omtzigt had moeite met de ongrondwettelijke standpunten in het PVV-programma.
De sfeer werd er in de coalitie niet beter op. Wilders duldt geen tegenspraak. Hij kan niet iets voor 70 procent binnenhalen, observeert iemand die hem al jaren kent. "Het moet voor de volle 100 procent zíjn plan zijn."
Wilders sorteerde uiteindelijk zorgvuldig voor op een weg naar de uitgang. PVV-Kamerleden moesten via een X-bericht van Wilders vernemen dat zij niet langer in de coalitie zaten. Het werd kritiekloos geaccepteerd.
Wat wil Wilders nou echt? Hij had een rechts kabinet met VVD, NSC en BBB met strenge asielmaatregelen. Meer dan ooit had hij in de campagne van 2023 zijn best gedaan voor die plek in het centrum van de macht. In tegenstelling tot de campagne van 2017, toen Wilders het ene media-optreden na het andere afzegde, was hij bijna overal te horen en te zien.
Zijn verkiezingsprogramma was nog steeds radicaal-rechts, met een verbod op moskeeën, de koran en islamitische scholen. Een toets van de Nederlandse orde van advocaten wees uit dat er nogal wat voorstellen in het PVV-programma stonden die regelrecht in strijd waren met de rechtsstaat.
Maar naar buiten toe had Wilders een zachtere toon. Hij toonde zich zelfs compromisbereid. Dat had Nederland nog niet eerder van hem gezien.
Afgelopen week heeft Wilders zijn campagne weer hervat, nadat hij zich een poos afzijdig had gehouden na een mogelijke terreurdreiging vanuit België. Deze campagne staat een beetje tussen die van 2017 (onzichtbaar) en 2023 (overal te zien) in. Wilders kiest zijn media-optredens de komende weken zorgvuldig en selectief uit.
Wat het effect van Wilders' selectieve campagne ook is, de weg naar macht en verantwoordelijkheid heeft hij verlaten. Want het gegarandeerde resultaat van het vertrek uit de coalitie is dat VVD en NSC hem nu óók uitsluiten als coalitiepartner. GL-PvdA, CDA en D66 deden dat al. Daarmee is Wilders weer net zo geïsoleerd als in 2012.
Die blokkades had Wilders met zijn ragfijne politieke gevoel kunnen voorspellen. Die geïsoleerde positie is dus eerder een keuze dan een verrassing.
Eén persoon in de huidige Kamer heeft zowel de gedoog- als de coalitierol van de PVV van dichtbij meegemaakt. NSC-leider Eddy van Hijum was tijdens Rutte I CDA-Kamerlid. Hij heeft van de laatste keer in ieder geval geleerd, zegt hij terugblikkend tegen NU.nl. "Je kunt achteraf zeggen dat we een inschattingsfout hebben gemaakt om met de PVV in zee te gaan."
Source: Nu.nl algemeen