Verkiezingsdebat Het eerste tv-debat op RTL tussen lijsttrekkers werd overschaduwd door dreiging. Frans Timmermans was kort ervoor belaagd, Geert Wilders had afgezegd. Het thema overschaduwt de Nederlandse politiek al ruim twee decennia.
De lijsttrekkers Henri Bontenbal (CDA), Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA), Dilan Yesilgöz (VVD) en Rob Jetten (D66) bij het eerste RTL-verkiezingsdebat.
Boven het eerste lijsttrekkersdebat op televisie van deze verkiezingscampagne hangt de hele zondagavond een stemming van dreiging. En dan gaat het niet om de circa tien pro-Palestijnse demonstranten buiten de Beurs van Berlage in Amsterdam, waar het RTL-debat gehouden wordt. Deze groep maakt vooral veel herrie, een van de demonstranten heeft een megafoon meegenomen. Het hele gebouw moet na afloop van het debat enige tijd in lockdown, omdat de demonstranten voor de ingang staan.
Het gaat deze avond om grotere gebeurtenissen: de afzegging door Geert Wilders (PVV) en de belaging van Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) een paar uur voor het debat. Beide gebeurtenissen laten zien dat geweld, of de dreiging daarvan, invloed op de campagne kan hebben, en daarmee op het democratisch proces.
Geert Wilders had afgelopen vrijdag afgezegd, en liet zich de dagen erna niet ompraten door RTL om toch te komen. Wilders was, zo werd vrijdag duidelijk, een mogelijk doelwit van terreurverdachten die in Antwerpen waren gearresteerd. RTL had aangeboden om het debat in het beveiligde deel van het tijdelijke Tweede Kamergebouw te houden, of hem via een videoverbinding te laten inbellen. De PVV weigerde beide opties.
Daardoor viel één van de vier plekken op het debatpodium vrij: Rob Jetten (D66) nam Wilders’ plaats in. Het debat ging tussen hem, Frans Timmermans, Dilan Yesilgöz (VVD) en Henri Bontenbal (CDA). Sinds Geert Wilders afgelopen vrijdag ook het debat op NPO Radio 1 had laten schieten bestaat zijn campagne in feite niet meer. Hij stuurde zelfs geen berichten meer op X, zijn vaste manier om te communiceren met de buitenwereld. Een gevolg hiervan is dat andere partijen het nakijken hebben.
CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal had Wilders, de leider van veruit de grootste partij in de peilingen, willen „bevragen” over het afgelopen jaar. De PVV had geregeerd, maar had het kabinet-Schoof al na elf maanden laten vallen. Dat onderwerp kon nu niet besproken worden. „Ik baal hiervan”, zegt Bontenbal in het debat. „Hopelijk komt het moment nog.”Deze zondag, een paar uur voorafgaand aan het debat, had een groepje rechts-extremisten Frans Timmermans op een terras belaagd. Op het Museumplein was een demonstratie tegen het asiel- en migratiebeleid, overwegend bezocht door rechts-extremisten, net afgelopen.
Betogers hadden, omsingeld door de Mobiele Eenheid, een mars door Amsterdam gehouden. Ze scandeerden leuzen als „Frans Timmermans, vieze vuile kankerjood, ga maar lekker dood”. Het bleef daarna onrustig in het centrum van Amsterdam. Een groep van zeker honderd betogers stak op de Prinsengracht zwaar vuurwerk af en zocht de confrontatie met de ME op. Uiteindelijk werd een kleine groep gearresteerd, de rest werd uit elkaar gedreven met een waterkanon, politiehonden en een overmacht aan ME’ers.
Timmermans werd op het moment dat dat gebeurde geïnterviewd door een cameraploeg van RTL Nieuws. Beelden van RTL laten zien dat tijdens dat interview een groepje gemaskerde mannen naar hem toeliep. Eén man ging vlak voor hem staan en schold hem uit voor „kankerhond” en „links hoerenkind”. Daarna maakte de man de Hitlergroet. Het incident duurde kort, maakte op meerdere aanwezigen diepe indruk.
Bedreigingen en geweld zijn bij de Nederlandse politiek gaan horen. Dat is al zo sinds 2002, toen LPF-lijsttrekker Pim Fortuyn vlak voor de verkiezingen werd vermoord. Fortuyn werd ernstig bedreigd, maar tot die moord was de beveiliging van politici nauwelijks een serieus onderwerp.
De jaren erna kreeg vrijwel iedere prominente politicus met bedreigingen te maken. Soms blijft het niet bij woorden. In 2014 werd oud-D66-leider Els Borst in haar huis vermoord. De moordenaar zag het als een „goddelijke opdracht”, omdat Borst voorstander was van het recht op euthanasie. Een van haar opvolgers, Sigrid Kaag, kreeg bezoek aan huis van een man die haar bedreigde met een brandende fakkel. In de tijd van boerenprotesten gebeurde dit bij meer politici, onder meer minister Christianne van der Wal (VVD, Stikstof). En: bij de vorige verkiezingscampagne, in 2023, werd er enkele malen geweld gebruikt tegen FVD-leider Thierry Baudet.
Deze campagne was al onder een dreigende sfeer begonnen. In september probeerden extreemrechtse demonstranten het partijkantoor van D66 in Den Haag te belagen. Ze gooiden ruiten in en probeerden brand te stichten. Die dag liep een demonstratie tegen het asielbeleid uit op grootschalig geweld. Rob Jetten wees naar de „hate speech” van Geert Wilders als oorzaak, maar ook naar partijen die hadden samengewerkt met de PVV in het kabinet-Schoof: VVD, NSC en BBB.
Lokale politici maken overigens al tijden dreiging en agressie mee als het gaat over asielzoekerscentra. Circa de helft van de lokale politici krijgt te maken met bedreigingen en geweld, bleek uit recent onderzoek. De inlichtingendiensten waarschuwen al jaren voor een toename van geweldsdreiging, met name onder extreemrechtse groepen.
Het gevolg van deze altijd aanwezige dreiging is op meer manieren tegelijk schadelijk. Politici kunnen zich niet meer altijd vrij bewegen. Politici als Wilders en VVD-leider Dilan Yesilgöz worden zwaar beveiligd, wat hun contact met kiezers belemmert. Maar de effecten zijn dieper: soms gaan politici op hun woorden letten, of laten ze bijeenkomsten schieten. Of: mensen met politieke ambities kijken wel uit voordat ze politiek actief worden.
Rob Jetten zegt na afloop van het debat dat „de alertheid er bij iedereen echt in zit”. Hij had gehoord van het „intense moment” rondom Frans Timmermans, en het er met zijn collega over gehad. Maar het is ook lastig, zegt hij: „Je kan als politicus nu eenmaal nooit alle risico’s uitsluiten.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg politiek Den Haag op de voet en word zelf een Haagse ingewijde
Source: NRC