Klimaat In het huidige klimaat zullen de grote koraalriffen doodgaan tot alleen „kleine toevluchtsoorden” over zijn. Het is het eerste concrete klimaatkantelpunt.
Een onderzoeker verkent verbleekt koraal voor de kust van Thailand, vorig jaar, tijdens een periode van hoge zeewatertemperaturen.
Zelfs als de aarde niet verder zou opwarmen, blijven koraalriffen sterven tot ze niet meer „op betekenisvolle schaal” bestaan. Dat betekent dat het eerste „kantelpunt” voor het klimaat is bereikt, schrijven onderzoekers in het tweede omvangrijke Global Tipping Points Report dat maandag verscheen.
Bij verdere opwarming van de aarde bestaat volgens het rapport kans op nog meer kantelpunten, zoals het afsterven van regenwoud in het Amazonegebied en het stilvallen van de Atlantische golfstroom.
Wetenschappers spreken van een kantelpunt, of tipping point, als een systeem relatief snel omslaat naar een nieuwe toestand, als gevolg van omstandigheden die over langere tijd geleidelijk zijn veranderd. Onder wetenschappers bestaat al langer discussie of dat soort kantelpunten bestaan voor het opwarmende klimaat. Volgens de auteurs van het rapport is de snelle achteruitgang van het koraal het eerste tastbare voorbeeld op wereldwijde schaal.
Sinds 2023 zijn koraalriffen overal ter wereld aan het verbleken als gevolg van hogere watertemperaturen. Dit is de vierde verblekingsgolf die ooit is vastgesteld en raakt 84 procent van alle riffen. Het verbleken is een defensief mechanisme tegen langdurige hittestress, maar kan op termijn ook leiden tot het afsterven van het koraal. De derde golf liep van 2014 tot 2017, trof 68 procent van de riffen en leidde tot grote koraalsterfte.
De „uitgestrekte riffen zoals we die kennen” zullen in het huidige klimaat blijven afsterven tot alleen „kleine toevluchtsoorden” over zijn gebleven, schrijven de onderzoekers. Het koraal dat nu nog leeft kan alleen worden gered als het lukt om de opwarming van de aarde op korte termijn terug te draaien. Eerder onderzoek schatte dat het koraal een kantelpunt zou bereiken bij een klimaat dat gemiddeld 1,2 graden warmer is dan vóór het industriële tijdperk. Inmiddels zit de aarde daar structureel boven.
Het rapport wijst op meer mogelijke kantelpunten. Het Amazonewoud zou al bij 1,5 graden opwarming „op grote schaal” kunnen afsterven. Die grens is nog lager dan in eerder onderzoek was vastgesteld. Het stilvallen van de Atlantische golfstroom, die warm zeewater naar het noordelijk halfrond voert, hoort vanaf 2 graden opwarming bij de mogelijkheden. Dat zou kunnen tot leiden „veel strengere winters” in Noordwest-Europa.
Het rapport, geschreven door 160 wetenschappers van 87 verschillende instituten uit 23 landen, identificeert ook positieve kantelpunten. De opwekking van hernieuwbare energie groeit, net als de bezorgdheid over klimaatverandering. „Zelfs kleine aantallen zouden de meerderheid kunnen doen kantelen”, staat in het begeleidend persbericht.
Op maandag ontmoeten klimaatministers en onderhandelaars elkaar in Belém, midden in het Braziliaanse Amazonewoud, ter voorbereiding op het COP30-klimaatcongres in november. Het Global Tipping Points Report, dat op dezelfde dag verschijnt, roept de beleidsmakers op tot „urgente actie”.
Het is niet vanzelfsprekend dat het rapport in Belém aan bod zal komen, zegt co-auteur Manjana Milkoreit van de Universiteit van Oslo, bij de presentatie. De organisatie „moet de risico’s op kantelpunten nog formeel integreren in hun werkzaamheden tijdens de COP”. Ook in de gezaghebbende IPCC-klimaatrapporten nemen kantelpunten tot nu toe geen centrale plek in.
Max Rietkerk, hoogleraar ruimtelijke ecologie aan de Universiteit Utrecht, is dan ook terughoudend als het gaat om het risico op grootschalige omslagpunten. „Wij denken dat het in de meeste gevallen echt veel complexer is dan dat er twee toestanden zijn met één kantelpunt ertussen”, zegt hij. Rietkerk doet sinds de jaren negentig onderzoek naar savannes die omslaan naar woestijnen en staat daarmee aan de wieg van het huidige onderzoek naar kantelpunten, samen met Wageningen-ecoloog Marten Scheffer.
Rietkerk erkent dat omslagpunten in kleine ecosystemen bestaan, zoals heldere ondiepe vennetjes die in korte tijd compleet troebel worden door algengroei. Maar in grotere complexe systemen is dat volgens hem zeldzaam. In zijn onderzoek naar overbegrazing van savannes in de Afrikaanse Sahel, zag hij dat er veel stabiele tussenvormen bestaan tussen savanne en woestijn.
Hetzelfde verwacht Rietkerk voor het tropische regenwoud in de Amazone. „Het zal niet zo zijn dat het hele Amazonewoud opeens omslaat naar savannes. Er zijn allerlei tussenvormen mogelijk waarbij zowel savannes als tropisch bos binnen één ruimtelijk domein voorkomen.”
Het kantelpunt voor koraalriffen zal ook niet „één punt in tijd” zijn, erkent Melanie McField, die als onderzoeker bij het Global Tipping Points Report betrokken is. In de Caraïben, waar ze de riffen al dertig jaar onderzoekt, ziet ze de omslag met eigen ogen voltrekken. „Het gebeurt overal ter wereld wanneer de temperatuur deze drempels bereikt”, zegt McField. „De temperatuurstijging kan op bepaalde riffen enigszins verschillen als gevolg van stroming, er zijn vertragingen, maar we zitten qua temperatuur in de zone waar het gaat gebeuren. En het begint al te gebeuren.”
Verbleekt koraal bij Bonaire in 2023.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC