Twaalf uur lang was de Paradijskerk in Rotterdam toneel van kunstproject Anti-Fascist Church, met een duizelingwekkende reeks sprekers. De grondtoon van hun bijdragen: de opkomst van extreemrechtse politiek is het gevolg van het kapitalisme. ‘Laten we onze prekapitalistische lichamen aanwakkeren.’
is kunstverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over kunstpolitiek en subsidiebeleid.
Toen pastoor Bruce Rienstra hoorde dat zijn medewerkers de Paradijskerk hadden verhuurd voor het twaalf uur durende evenement Anti-Fascist Church, dacht hij: ‘Weet ik wel zeker dat ik wil dat dit in de kerk gebeurt?’ Maar na samen met de makers een kop koffie te hebben gedronken, was hij gerustgesteld over de bedoelingen van de kunstenaars Jeanne van Heeswijk en Jonas Staal.
En dus ziet de pastoor hoe zaterdagochtend om 11 uur de eerste tweehonderd bezoekers de kerkbanken zijn ingeschoven voor een viering van het antifascisme. Sommigen dragen artistieke brillen, anderen palestinasjaals.
‘Iedereen die over de drempel komt, is welkom in deze kerk’, zegt Rienstra, die als ‘late roeping’ het priesterboord omdeed na een loopbaan als Amerikaanse beroepsmilitair in de Koude Oorlog. ‘Het werk van de kerk draait om de ander: zij die buitengesloten zijn, niet geliefd, of wanhopig. In die zin zijn wij antifascisten. Bij fascisten draait alles alleen om henzelf.’
De Anti-Fascist Church – met een doorlopend programma van veertig sprekers, kunstenaars en muzikanten – komt op ‘een kritiek moment’, houdt Jonas Staal het publiek bij aanvang voor. De rechtse meerderheid in de Tweede Kamer nam in september een motie aan om ‘antifa als terroristische organisatie aan te merken’ en een paar dagen later liep een demonstratie op het Malieveld met extreemrechtse leuzen uit op straatgeweld rond het Binnenhof.
‘Los van al onze verschillen moeten we elkaar nu vinden in antifascistische gemeenschappelijkheid’, zegt Staal, die de woordgrappen over preken voor eigen parochie meteen zelf maar maakt. Onder applaus: ‘Wat zou het geweldig zijn als we op zondagochtend naar een linkse kerk konden gaan.’
Voor de kerk staan twee beveiligers op de stoep, geoefend in het de-escaleren. Voor de zekerheid ingehuurd, want de politie had geen signalen van gevaar opgepikt.
‘Toen ik ze belde, zeiden ze: we hadden het al in de uitgaansagenda zien staan’, zegt Nancy Hoffmann, directeur van de Rotterdamse culturele organisatie Engage, die Anti-Fascist Church heeft geprogrammeerd. Van Heeswijk en Staal waren het er niet mee eens dat de politie was benaderd. ‘We organiseren altijd eigen beveiliging in onze projecten’, zeggen zij. ‘De politie is voor ons en onze sprekers eerder een bedreiging.’
‘Het museum’, zegt Hoffmann, ‘is een plek waar kunst naartoe gaat om te sterven. Ik hou van kunstprojecten die een ander beeld laten zien van de wereld: iets wat gloort, maar nog niet helemaal af is.’
Het is precies wat Staal en Van Heeswijk voor ogen staat. Ze maken van de kunsten een plek waar buiten de hiërarchie en dwingende agenda van de politiek vrijer over de toekomst kan worden nagedacht. De twee hebben een naam hoog te houden als politiek provocatieve en maatschappelijk betrokken kunstenaars.
Staal ontving in 2023 de prestigieuze Prix de Rome voor Empire’s Island, een videowerk over het eiland Ascension en zijn geschiedenis van kolonialisme en kapitalisme. Van Heeswijk stond met een kunstproject aan de basis van een coöperatie in de Afrikaanderwijk, die buiten politieke beleidsplannen om sinds 2008 autonomie heeft gebracht voor de bewoners van de Rotterdamse migrantenwijk.
Over Anti-Fascist Church schreven ze vooraf een betoog in De Groene Amsterdammer: ‘We moeten beelden maken, een voor-beeld, van werelden die kunnen zijn om die vervolgens gemeenschappelijk te scheppen.’
In de Paradijskerk ziet dat er zo uit: voor het altaar is een enorme sculptuur opgericht van vijf vlaggen. Het verbeeldt het heden en verleden van de antifascistische beweging. De vorm is geïnspireerd op het embleem waarmee in 1932 de Duitse Antifaschistische Aktion zich tooide – dat verbond onder aanvoering van de communisten trachtte de opkomst van de nazi’s tegen te gaan. Maar aan de rode vlag van het socialisme zijn vlaggen toegevoegd in de kleuren groen (ecologie), paars (feminisme), uitgebreide regenboog (lhbti) en de Palestijnse vierkleur, als symbool voor de strijd tegen de Israëlische vernietiging van Gaza, die volgens de kunstenaars ‘toont hoe de dodenwereld van het fascisme eruitziet’.
In dat decor komt een duizelingwekkende reeks sprekers voorbij, van buiten de gevestigde progressieve orde. In hun best puntige bijdragen – niemand spreekt met Fidel Castro-lengte – schetsen ze welke vorm antifascisme voor hen heeft. Actie voor eerlijk wonen en eerlijke zorg, panafrikanisme, religie, vredebeweging, vakbonden, queeractivisme. Soms is het een betoog, soms een gedicht, een keer zelfs een ‘gisteren pas afgemaakt’ Ethiopisch hiphopnummer.
Met het verstrijken van de uren blijkt dit de grondtoon: de opkomst van extreemrechtse politiek is het gevolg van het kapitalisme, het economische systeem dat persoonlijk bezit heilig heeft verklaard. Als verworven eigendom onder druk komt te staan – bijvoorbeeld omdat minderbedeelden hier en elders hun deel opeisen – ontstaat er verlangen naar een fascistische politiek van uitsluiting, geweld en sterk leiderschap dat het eigen bezit belooft veilig te stellen.
‘Laten we onze prekapitalistische lichamen aanwakkeren’, spreekt theatermaker Khadija El Kharraz Alami tot de zaal, die zich tot na zonsondergang steeds weer blijft vullen met nieuwe bezoekers tot er in totaal tweeduizend zijn geweest. Jong, oud, student, gepensioneerd – van allerlei afkomsten. ‘Onze lichamen zijn niet gemaakt om te winkelen.’
Steeds betreedt El Kharraz Alami na een paar sprekers weer het podium: ze is de verbindende schakel van Anti-Fascist Church. Ze herhaalt flarden van de voorgaande sprekers en voegt eigen wijsheden toe, begeleid door zware beats van producers Cheb Runner en Mohamed Abdelkarim. De kerkakoestiek zet het lekker stevig aan.
Soms krijgen de performances zelfs iets van een duivelsuitdrijving, bedoeld om het publiek te bevrijden van de kapitalistische fundamenten van hun wezen. ‘Jullie mogen ook bewegen’, zegt ze. ‘Om alle frustratie en rouw uit je lichaam te laten gaan.’
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant