Henk Groenewegen De opvallende en overtuigende novelle Gezien van debutant Henk Groenewegen is te lezen als een studie naar de macht en onmacht van de zintuigen.
Gravure uit de 18de eeuw van het huwelijk van Lodewijk-Augustus, de toekomstige koning Lodewijk XVI, en Marie Antoinette in de kapel van het slot van Versailles, op 16 mei 1770.
Ooit had je van die schrijvers die er bijna spijt van leken te hebben dat ze tot schrijven waren overgegaan. Dat wil zeggen: tot publiceren. Want met de stap naar de drukpers kwam er ook een streep door het anonieme krabbelen en werden ze opeens door wildvreemden beoordeeld. Of geïnterviewd. „Schrijft U over mij maar niks”, liet Nescio zich eens ontvallen. Of neem de dichter Daniël Robberechts, die van mening was dat een schrijver eigenlijk alleen aanwezig moest zijn als een brief die discreet onder een deur wordt doorgeschoven. En in een interview liet de toch best mediagenieke Gerrit Komrij zich ontvallen dat hij zichzelf eigenlijk als een mimosa-plantje beschouwde, afkerig van alle aandacht.
En ze bestaan nog steeds, de schichtigen, want debutant Henk Groenewegen wordt op de flap wel heel nederig geïntroduceerd als iemand die een aantal studies niet voltooide en die nu „vindt dat er nog wel een boek bij kan”. Dat is wel erg voorzichtig en weinig wervend, terwijl dat niet nodig is, want Gezien is een opvallend en origineel debuut. Dat begint al met de amodieuze setting waarin de novelle gesitueerd is, te weten de late achttiende eeuw. Marie-Antoinette (van Oostenrijk) treedt in het huwelijk met Lodewijk de zestiende, de vorst die, met dank aan Robespierre, eindigde onder het geslepen ijzer van de guillotine. Wie weet onder invloed van de volksopstand die eraan voorafging, bedeelde Groenewegen de hoofdrol toe aan een heel gewone vrouw, namelijk de dienstmeid Isabelle. Ze helpt Marie-Antoinette in allerlei chique kleding als ze aan het Franse volk wordt gepresenteerd. Vier jaar nadien zoekt een garde-officier Isabelle op en steekt haar de ogen uit, want ze heeft de vorstin naakt gezien en zoiets is onzedelijk en dient uitgewist te worden.
Voor een belangrijk deel is het uitgangspunt van deze novelle de macht en onmacht van de zintuigen – u zag het misschien al aan de titel. Isabelle is nu blind maar ziet, zou je kunnen zeggen, opeens veel beter. Haar andere zintuigen en brein zijn nu zo scherp afgesteld dat niets haar nog lijkt te ontgaan. Wie het een beetje cru zou willen verwoorden, en waarom niet, die zou kunnen zeggen dat de blindmaking haar de ogen heeft geopend. Mogelijkerwijs – ik moest er tenminste aan denken – valt Groenewegen hiermee terug op de filosofie van Martin Heidegger, die zich er immers over verbaasde dat we de dingen al zo lang louter of vooral via het zicht definiëren, en niet via bijvoorbeeld de geur of het geluid dat het voortbrengt. En ergens heeft Isabelles zintuiglijke oriëntatie ook iets mystieks en lijkt ze te voorvoelen waar het heen gaat met de toekomst.
Gezien is geen easy read: je hebt er nog een aardige kluif aan om te bepalen wie er nu weer denkt of spreekt, Isabelle zelf of een van de bijfiguren, een bonte verzameling bedienden en lastdieren. Er zijn ongetwijfeld lezers die kirren bij zulke narratieve rookgordijnen, maar mij stoorde deze greep juist een beetje. Waarom daar nu de nadruk op leggen? Je haalt de lezer er juist mee uit het verhaal. Vermoedelijk omdat hier literatuur gepraktiseerd wordt en het daardoor allemaal niet te eenvoudig moet. Kleine kanttekening bij een boek waar verder een opmerkelijk talent voor sfeertekening uit spreekt.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC