Openbaar vervoer Nieuwe roostersoftware zorgt voor grote onrust bij het personeel van ov-bedrijven GVB en HTM.
Tram 19 van vervoersbedrijf GVB in het centrum van Amsterdam. Foto Evert Elzinga/ANP
Verlof dat last minute geweigerd wordt, vroege diensten die ongevraagd opgevolgd worden door een avonddienst en vooral toegenomen werkdruk. Stadsvervoerbedrijven HTM en GVB (samen zo’n 7.000 werknemers) hebben in juli nieuwe planningssoftware ingevoerd. Die heeft tot grote onrust geleid onder bus- en trambestuurders in Den Haag en Amsterdam. Bij het Amsterdamse GVB zijn vlak na invoering meerdere WhatsApp-groepen opgericht waarin onvrede geuit wordt over de manier waarop met personeel wordt omgegaan. Wat een modern softwaresysteem had moeten zijn om ritten en bestuurders in te delen, is in de praktijk aanstichter van onvoorspelbare dienstroosters en hoger ziekteverzuim, klinkt het in die WhatsApp-groepen. Soms ontbreekt zelfs de tijd voor een sanitaire stop. „Er moeten concrete oplossingen komen. Maar anders harde acties”, zegt iemand in een WhatsApp-groep.
Hastus heet het nieuwe planningssysteem, geleverd door de Canadese softwaregigant Giro. Het betreft software die menselijke roostermakers goeddeels moet vervangen. „Met behulp van kunstmatige intelligentie kan Hastus een slimmere planning maken voor voertuigen en personeel”, beloofde de GVB-directie afgelopen maart in haar jaarverslag over 2024. En alles verloopt volgens schema, schreef algemeen directeur Claudia Zuiderwijk afgelopen juli in een interne kennisgeving: „Ons complexe en grote digitale project […] is goed gegaan.”
Daar wordt op de werkvloer anders over gedacht. „Als er voor het eind van het jaar niets verandert, ben ik weg”, klinkt het in de grootste WhatsApp-groep. „Altijd het bedrijf uit de brand geholpen, en nu als uitschot behandeld worden”. En: „De directie zit heerlijk op het pluche in een ivoren torentje en heeft geen benul van wat er op de werkvloer speelt.” Bonden dreigen in diezelfde groep met werkonderbrekingen of erger.
Inmiddels zitten in de WhatsApp-groepen zo’n 850 ontevreden medewerkers; vertegenwoordigers ervan zijn een serieuze gesprekspartner voor de directie, naast de bonden en de ondernemingsraad. „Bedankt voor het rooster dat in elkaar geflanst is. Waardoor ik per jaar maar één weekeind in de maand vrij ben”, klinkt het in het app-verkeer.
In Den Haag deed Hastus vorig jaar al zijn intrede. Ook daar kondigde de directie op haar site de komst aan van het roostersysteem: „Door over te stappen naar dit nieuwe plansysteem, investeren we in een positieve werkomgeving”, aldus operationeel directeur, Karen Bosch. „We stimuleren een gezonde balans tussen werk en privé”.
Maar bijna een jaar later zijn de problemen met Hastus in Den Haag nog steeds het belangrijkste gespreksonderwerp tussen directie en bonden. „Jullie zijn er klaar mee en ons geduld is op”, was de boodschap van CNV-bestuurder Jelmer Hoogland in een memo aan zijn achterban, na overleg met de directie afgelopen juli. Hernieuwd overleg met de directie eerder deze maand bracht partijen volgens Hoogland niet bij elkaar.
„Er zijn nog steeds te veel ongewenste meldingen”, zegt Hoogland. „We horen van roosters die maanden geleden zijn vastgesteld, maar er vijf dagen tevoren opeens heel anders uitzien.” Volgens Hoogland betalen ook reizigers een prijs. „De rit-uitval is hoger, en die is al hoog door het enorme personeelstekort.” Ook in Den Haag voorspellen de bonden acties, „als de roosterproblemen voor het einde van het jaar niet zijn opgelost”, aldus Hoogland.
Volgens deskundigen is het maar de vraag of vertrouwen op algoritmes of kunstmatige intelligentie wel op zijn plaats is als het om roosterplanning gaat. Voor zo’n weerbarstige wereld als het openbaar vervoer niet, zegt Bert de Brock, emeritus hoogleraar Business Information Modeling aan de Rijksuniversiteit Groningen. „De werkelijkheid gaat de fantasie van de meeste programmeurs ver te boven, en je kunt niet eindeloos alles in die algoritmes kwijt. Uiteindelijk zul je roosteraars nodig hebben die het ook nog handmatig kunnen.” Dat geldt volgens De Brock zeker voor bedrijven als HTM en GVB, waar het ziekteverzuim onder rijdend personeel hoog is. Onder tram- en busbestuurders boven de 10 procent. „Dan is die mensenhand helemaal onmisbaar, want zo’n hoog ziekteverzuim is vanwege de onvoorspelbaarheid nauwelijks in algoritmes te vatten.”
Voor de GVB-directie was het protest in die WhatsApp-groepenbeweging van het personeel een volledige verrassing. Dat begon begin augustus met zo’n 500 tram- en busbestuurders en een massaal ondertekende petitie.
Volgens Mirko Tobias Schäfer, universitair hoofddocent AI, Data & Society bij het departement Informatica aan de Universiteit Utrecht, werkt zo’n transitie alleen als iedereen er voldoende bij betrokken is. „Zijn de digitale systemen zo ontworpen dat ze rechtvaardig zijn voor alle gebruikers? Dat kan alleen in een organisatie waarin sprake is van een high trust-cultuur.”
Het moet volgens Schäfer ook duidelijk zijn wat de praktijk op de werkvloer is. Als buschauffeurs al jaren gewend zijn om onderling diensten te ruilen, moet je dat in de software verwerken, of uitleggen wat in dat nieuwe systeem mogelijk is.
Bij het GVB komt overleg met de werkvloer nu pas op gang. „De communicatie moet beter, met meer aandacht voor wat jullie als rijdend personeel nodig hebben”, erkende Ramon Rippens, GVB-directeur Operatie, vorige week in een interne kennisgeving. Maar hij tempert ook de verwachtingen. „Er zijn aanpassingen die pas in 2026 komen, aanpassingen die eerst getest moeten worden. Dat kost tijd.”
In een formele reactie zegt het GVB dat de signalen van het personeel worden onderzocht. „Sommige aanpassingen vereisen aangepaste instellingen en er zijn enkele verzoeken die bij de softwareleverancier neergelegd.” Ook HTM overlegt nog over aanpassingen in het „planproces”. Volgens een woordvoerder gaat het om een „ingewikkeld proces dat nog kinderziektes vertoont. Met name bij de achterban van de bonden leeft kritiek en daar zijn we over in gesprek.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC