Erfgoed Eugène Dubois verzamelde in de 19de eeuw zo’n 28.000 objecten in Nederlands-Indië. Die gaan nu terug. „De juiste keuze”, vindt de nieuwe directeur van het museum.
Een van de fossielen uit de Dubois-collectie bij een vlag van Indonesië, deze ochtend in Naturalis tijdens de bijeenkomst waar de overdracht van de collectie werd bekendgemaakt.
Na 130 jaar gaat het beroemde schedelkapje van de Homo erectus terug naar Indonesië – samen het dijbeen, de kies en de pakweg 28.000 andere objecten uit de collectie-Dubois. Dat heeft minister Gouke Moes (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, BBB) vrijdagochtend in Leiden bekendgemaakt tijdens een besloten bijeenkomst in Naturalis Biodiversity Center, dat de collectie nu nog in beheer heeft. Marcel Beukeboom, de nieuwe directeur van Naturalis, noemt het besluit „de juiste keuze”.
Ruim drie jaar geleden diende de Indonesische regering een verzoek in voor de teruggave van meerdere natuurwetenschappelijke en kunsthistorische collecties die als roofkunst werden beschouwd. Op de lijst met ‘museale objecten uit het koloniale verleden’ stonden onder andere de fossielen die de Nederlandse onderzoeker Eugène Dubois in Indonesië liet opgraven tussen 1887 en 1900.
Op 29-jarige leeftijd vertrok de Limburgse Dubois met zijn vrouw en hun pasgeboren dochtertje naar Sumatra, om daar te werken als arts in dienst van het Koninklijk-Nederlandsch Indisch Leger. Maar zijn eigenlijke drijfveer voor de emigratie lag elders: hij was vastbesloten om op zijn nieuwe woonplek de ontbrekende fossiele schakel tussen apen en mensen te vinden. De gibbons en orang-oetans van Indonesië waren naar zijn idee (dat later onjuist zou blijken) nauwer verwant aan de mens dan de Afrikaanse chimpansees en gorilla’s.
Een jaar na zijn aankomst liet Dubois zich overplaatsen naar Java, omdat daar bij het dorp Wadjak een schedel van een prehistorische mens was gevonden. Die was hooguit 10.000 jaar oud, maar hij was zó overtuigd van de aanwezigheid van oudere fossielen dat hij bij het koloniale departement van Onderwijs, Eeredienst en Nijverheid aandrong op een grootschalige opgraving.
Hij kreeg veertig dwangarbeiders toegewezen, die eind 1891 twee opzienbarende vondsten deden: een kies en een schedeldakje dat qua grootte tussen dat van een mens en een mensaap inzat. Dubois had zijn missing link gevonden: hij doopte de nieuw ontdekte soort Pithecanthropus erectus (later: Homo erectus). Later vond hij ook nog zes dijbenen (waarvan er vijf in eerste instantie voor stangen van een hertengewei werden aangezien).
In 1895 keerde Dubois terug naar Nederland met zijn vrouw, inmiddels drie kinderen én een leren koffertje met daarin de kies, het schedeldakje en een dijbeen. Uiteindelijk werd de gehele collectie van 28.000 fossielen ondergebracht bij het Rijksmuseum voor Natuurlijke Historie, de voorloper van het huidige Naturalis.
De vorige Naturalis-directeur Edwin van Huis, die eerder deze maand met pensioen ging, benadrukte in 2022 nog tegen NRC dat het belang van de Dubois-collectie zowel vanuit museaal perspectief als vanuit onderzoeksperspectief „enorm groot was”. „We hebben door de jaren heen een goedlopende onderzoeksgroep opgebouwd rond de collectie, en die verhuis je niet zomaar mee als de objecten ergens anders heengaan – waarheen dan ook.” Om die reden pleitte hij ervoor het materiaal toegankelijker te maken voor internationaal onderzoek.
Nu heeft de onafhankelijke commissie die zich onder leiding van jurist Lilian Gonçalves-Ho Kang You over het teruggaveverzoek heeft gebogen dus toch anders besloten. De commissie is van oordeel dat de Dubois-collectie nooit eigendom van Nederland is geworden en dat het aannemelijk is dat de fossielen tegen de wil van de bevolking zijn weggenomen
Moes zei vrijdagochtend in zijn toespraak – omringd door onder andere een moerasschildpad- en een axishertfossiel uit de Dubois-collectie – dat Indonesië „tientallen jaren tevergeefs bij Nederland op de deur heeft geklopt met feiten en wetenschappelijke argumenten”. De opgraving was gebaseerd op lokale kennis en dwangarbeid, benadrukte hij. „Niemand stond erbij stil wat de fossielen voor Indonesië betekenden. Maar de tijden zijn veranderd. Nu geven we terug wat niet van ons is.”
Na zijn toespraak overhandigde hij een brief met de intentieverklaring voor de teruggave aan de Indonesische minister van cultuur Fadli Zon. Die noemt het besluit „de bevestiging van onze soevereiniteit en het herstel van ons historische narratief. Hiermee kunnen we onrechtmatigheden uit het verleden rechtzetten en onze culturele identiteit tonen aan de wereld.”
Minister Gouke Moes (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, BBB) en zijn Indonesische collega Fadli Zon deze ochtend in Naturalis. Foto Simon Lenskens
Eerder al zijn ook andere collecties al teruggegeven aan Indonesië: dit is de zesde keer dat Nederland op basis van de commissie-adviezen een teruggave doet. Beukeboom benadrukt dat Naturalis er alles aan zal doen om de teruggave zo soepel mogelijk te laten verlopen. Eerder deze maand zei hij al tegen NRC dat „we allemaal moeten leren om ons te verhouden tot het koloniale verleden. Dat proces is nog lang niet klaar en beperkt zich uiteraard ook niet alleen tot culturele en historische collecties.”
Wanneer de collectie precies teruggaat en waar naartoe is nog niet bekend. Ook is nog onduidelijk wat er met de persoonlijke bezittingen van Dubois gaat gebeuren, waaronder zijn leren koffertje en zijn eigen kiezen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC