Frank Heinen is schrijver en columnist voor de Volkskrant.
Op woensdagavond zit ik in een zaal op een verhoginkje tegenover Elizabeth Strout. Vóór ons: een laag tafeltje met daarop een stapel van haar romans, waarvan Olive Kitteridge (Pulitzer Prize) de bekendste is en Vertel me alles de meest recente. Hoewel haar boeken zich afspelen in kleine dorpsgemeenschappen in de Verenigde Staten en de levens beschrijven van mensen die van een afstandje doodnormaal lijken – en pas wanneer Strout zo secuur en tegelijk bijna achteloos op ze inzoomt stuk voor stuk uitzonderlijk blijken – komt de grote wereld, de wereld van nu in haar latere werk vaker aan de orde. Ik denk dat ik er daarom, halverwege het gesprek, wel naar durf te vragen: wat te doen met het Amerika van nu, in een roman over het Amerika van nu? Hoe kun je schrijven over een land dat zo snel transformeert dat je er niet van kunt uitgaan dat het land waarover je schrijft nog enigszins hetzelfde land zal zijn tegen de tijd dat het boek verschijnt?
Er staat nogal wat onder druk, zo voelt het. In Amerika worden boeken met bakken tegelijk uit bibliotheken verwijderd. In Rusland gingen deze maand de boeken van ‘buitenlandse agenten’ in de uitverkoop na aanscherping van de publicatieregels. De Italiaanse auteur Roberto Saviano, die al twintig jaar onder beveiliging leeft na de publicatie van zijn maffiaboek Gomorra (en die in 2023 een boete moest betalen omdat hij premier Giorgia Meloni en minister Matteo Salvini ‘bastardi’ had genoemd, in een betoog over de vluchtelingencrisis), werd vorig jaar niet uitgenodigd voor de Frankfurter Buchmesse. Daarop besloten de meeste andere genodigden ook niet te gaan, waarop van hogerhand de mededeling kwam dat het allemaal één groot misverstand was. Daarop zei Saviano’s collega Sandro Veronesi: ‘Steeds die gestrekte arm die opduikt in onze cultuur, en steeds die poging achteraf om te doen alsof het slechts bedoeld was als een vrolijk wuivende groet.’
Afgelopen zaterdag vond in Utrecht de Lezersmars plaats: een lange stroom lezers, boek in de hand. Zelf was ik er niet, ik geloof dat ik niet kon, al vrees ik dat mijn ongemak bij dit soort manifestaties een grotere drempel vormt dan tijdgebrek, en dat dat ongemak meer over mij onthult dan over de manifestatie. Ook vind ik het nog altijd lastig me in te denken dat zoiets vanzelfsprekends als vrije pers een demonstratie nodig heeft, maar ik vrees dat mijn door privileges aangetaste voorstellingsvermogen zich gewoon wat traag aanpast aan de veranderende realiteit, die wordt gekenmerkt door georkestreerde intimidatie van kinderboekenschrijvers, expliciet anti-culturele machthebbers en een leesvaardigheidscrisis van heb ik jou daar. Nog net iets te vaak zie ik een gestrekte arm en denk dan automatisch: dat moet vast een onhandig wuivende groet voorstellen.
Elizabeth Strout vertelde woensdag over de gedachte die de brandstof vormt voor haar hele oeuvre, het bijna onverdraaglijke idee dat je dit leven slechts door één paar ogen waarneemt, dat we allemaal gevangen zitten in ons eigen perspectief, en dat wie leest (of schrijft) heel even het gevoel kan hebben hoe het is om daaraan te ontsnappen, om een ander te zijn. Dat lukt natuurlijk nooit helemaal, maar alleen de gedachte aan die mogelijkheid maakt een bepaald type politici woedend, en je hoeft echt niet heel veel gelezen te hebben om te zien hoe door die woede de angst heen schemert.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.